Miasta zdegradowane po powstaniu styczniowym – przewodnik
Rynki bez ratuszy, kościoły z czasów świetności i mieszkańcy, którzy przez dziesięciolecia walczyli o powrót do miejskiej rangi – przewodnik po miasteczkach ukaranych za udział w powstaniu styczniowym.
Fot. Zbigniew.czernik, CC BY 3.0
Po upadku powstania styczniowego władze carskie postanowiły ukarać Królestwo Polskie także w sposób administracyjny. Na mocy decyzji z lat 1869–1870 ponad trzysta miast utraciło prawa miejskie i zostało przekształconych w osady. Oficjalnym powodem była niewielka liczba mieszkańców i słabość gospodarcza, ale w praktyce represje dotknęły szczególnie miejscowości, które wspierały powstańców. Wiele z nich odzyskało prawa w II Rzeczypospolitej, inne – dopiero po 1990 roku, a niektóre do dziś pozostają wsiami.
Szybki powrót – Słomniki
Słomniki pod Krakowem utraciły prawa w 1870 roku, a odzyskały je już w 1917 roku. To miasteczko, w którym po bitwie pod Racławicami Kościuszko napisał raport i po raz pierwszy włożył chłopską sukmanę.
Lata dwudzieste – Skalbmierz, Koniecpol, Wolbrom
W II Rzeczypospolitej prawa miejskie odzyskało wiele dawnych miast. Skalbmierz z rynkiem w kształcie ćwierci koła wrócił do rangi miasta w 1927 roku, podobnie Koniecpol nad Pilicą – gniazdo rodu hetmana Stanisława Koniecpolskiego. Wolbrom na Jurze, lokowany w 1327 roku, odzyskał prawa w 1930 roku.
Po wojnie – Bełżyce
Bełżyce pod Lublinem – w XVI i XVII wieku ośrodek kalwinizmu i braci polskich – czekały na powrót do grona miast aż do 1958 roku. Zachował się tu kościół św. Pawła w stylu renesansu lubelskiego.
Po 1990 roku – Frampol i Wąwolnica
Najdłużej czekały miasteczka, które po degradacji podupadły. Frampol na Roztoczu – z niezwykłym rynkiem, z którego promieniście wychodzi osiem ulic – odzyskał prawa w 1993 roku. Wąwolnica pod Nałęczowem, z sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej, stała się znów miastem dopiero 1 stycznia 2025 roku – po ponad stu pięćdziesięciu latach.
Jak zwiedzać
- Słomniki, Skalbmierz i Koniecpol łatwo połączyć z objazdem Małopolski i Ponidzia.
- Bełżyce, Wąwolnicę i Frampol warto odwiedzić podczas wycieczki po Lubelszczyźnie i Roztoczu.
- W wielu miasteczkach zachował się średniowieczny układ rynku – najlepiej widać go z map i zdjęć lotniczych.
Ciekawostki
- Wiele zdegradowanych miast zachowało do dziś nazwę „rynek” dla głównego placu, choć przez dziesięciolecia formalnie były wsiami.
- W ostatnich latach co roku kilka miejscowości w Polsce odzyskuje prawa miejskie – często właśnie te, które utraciły je po 1869 roku.
Z dziećmi
Spacer po rynku w kształcie ćwierci koła w Skalbmierzu albo po promienistych ulicach Frampola to ciekawa lekcja historii i urbanistyki.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok.
W okolicy
- Słomniki – miasteczko Kościuszki.
- Skalbmierz – dawna kolegiata.
- Koniecpol – miasto hetmana.
- Wolbrom – miasto Wolwrama.
- Bełżyce – zamek i kościół św. Pawła.
- Frampol – rynek jak szachownica.
- Wąwolnica – sanktuarium.
- Powstanie styczniowe – miejsca pamięci.
- Miasteczka z odzyskanymi prawami – Lubelszczyzna i Małopolska.
- Najmniejsze miasteczka Polski.
Gdzie spać
W miasteczkach działają pensjonaty i agroturystyki, a większy wybór hoteli jest w Krakowie, Lublinie i Zamościu – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Zbigniew.czernik, CC BY 3.0

Fot. Wuhazet Henryk Żychowski, CC BY 3.0

Fot. Elmirka m, CC BY 3.0

Fot. Kamil Czaiński, CC BY-SA 4.0

Fot. Fotonews, CC BY-SA 3.0 pl
Opublikowano: 19.11.2026




