Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Miasta zdegradowane po powstaniu styczniowym – przewodnik

Rynki bez ratuszy, kościoły z czasów świetności i mieszkańcy, którzy przez dziesięciolecia walczyli o powrót do miejskiej rangi – przewodnik po miasteczkach ukaranych za udział w powstaniu styczniowym.

Fot. Zbigniew.czernik, CC BY 3.0

czas: 2–7 dnitrudność: łatwa

Po upadku powstania styczniowego władze carskie postanowiły ukarać Królestwo Polskie także w sposób administracyjny. Na mocy decyzji z lat 1869–1870 ponad trzysta miast utraciło prawa miejskie i zostało przekształconych w osady. Oficjalnym powodem była niewielka liczba mieszkańców i słabość gospodarcza, ale w praktyce represje dotknęły szczególnie miejscowości, które wspierały powstańców. Wiele z nich odzyskało prawa w II Rzeczypospolitej, inne – dopiero po 1990 roku, a niektóre do dziś pozostają wsiami.

Szybki powrót – Słomniki

Słomniki pod Krakowem utraciły prawa w 1870 roku, a odzyskały je już w 1917 roku. To miasteczko, w którym po bitwie pod Racławicami Kościuszko napisał raport i po raz pierwszy włożył chłopską sukmanę.

Lata dwudzieste – Skalbmierz, Koniecpol, Wolbrom

W II Rzeczypospolitej prawa miejskie odzyskało wiele dawnych miast. Skalbmierz z rynkiem w kształcie ćwierci koła wrócił do rangi miasta w 1927 roku, podobnie Koniecpol nad Pilicą – gniazdo rodu hetmana Stanisława Koniecpolskiego. Wolbrom na Jurze, lokowany w 1327 roku, odzyskał prawa w 1930 roku.

Po wojnie – Bełżyce

Bełżyce pod Lublinem – w XVI i XVII wieku ośrodek kalwinizmu i braci polskich – czekały na powrót do grona miast aż do 1958 roku. Zachował się tu kościół św. Pawła w stylu renesansu lubelskiego.

Po 1990 roku – Frampol i Wąwolnica

Najdłużej czekały miasteczka, które po degradacji podupadły. Frampol na Roztoczu – z niezwykłym rynkiem, z którego promieniście wychodzi osiem ulic – odzyskał prawa w 1993 roku. Wąwolnica pod Nałęczowem, z sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej, stała się znów miastem dopiero 1 stycznia 2025 roku – po ponad stu pięćdziesięciu latach.

Jak zwiedzać

  • Słomniki, Skalbmierz i Koniecpol łatwo połączyć z objazdem Małopolski i Ponidzia.
  • Bełżyce, Wąwolnicę i Frampol warto odwiedzić podczas wycieczki po Lubelszczyźnie i Roztoczu.
  • W wielu miasteczkach zachował się średniowieczny układ rynku – najlepiej widać go z map i zdjęć lotniczych.

Ciekawostki

  • Wiele zdegradowanych miast zachowało do dziś nazwę „rynek” dla głównego placu, choć przez dziesięciolecia formalnie były wsiami.
  • W ostatnich latach co roku kilka miejscowości w Polsce odzyskuje prawa miejskie – często właśnie te, które utraciły je po 1869 roku.

Z dziećmi

Spacer po rynku w kształcie ćwierci koła w Skalbmierzu albo po promienistych ulicach Frampola to ciekawa lekcja historii i urbanistyki.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok.

W okolicy

Gdzie spać

W miasteczkach działają pensjonaty i agroturystyki, a większy wybór hoteli jest w Krakowie, Lublinie i Zamościu – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Słomniki — Słomniki.
Słomniki — Słomniki.
Fot. Zbigniew.czernik, CC BY 3.0
Skalbmierz — Skalbmierz - Church of St. John the Baptist
Skalbmierz — Skalbmierz - Church of St. John the Baptist
Fot. Wuhazet Henryk Żychowski, CC BY 3.0
Koniecpol — Koniecpol, Pałac w Koniecpolu
Koniecpol — Koniecpol, Pałac w Koniecpolu
Fot. Elmirka m, CC BY 3.0
Wolbrom — Market Square in Wolbrom, Poland
Wolbrom — Market Square in Wolbrom, Poland
Fot. Kamil Czaiński, CC BY-SA 4.0
Bełżyce — Kościół par. p.w. Nawrócenia św. Pawła (1654-95, poł. XIX) Bełżyce
Bełżyce — Kościół par. p.w. Nawrócenia św. Pawła (1654-95, poł. XIX) Bełżyce
Fot. Fotonews, CC BY-SA 3.0 pl

Opublikowano: 19.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 400 km

Pokaż wszystkie (400) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Jaskinie Polski – przewodnik
Jaskinie i podziemia

Jaskinie Polski – przewodnik

Nacieki jak zamarznięte wodospady, sale z kośćmi niedźwiedzi jaskiniowych, przejście przez górę w Tatrach i Smocza Jama pod Wawelem – przewodnik po na…

1 dzień
Chęciny – zamek królewski na wzgórzu
Zamki i twierdze

Chęciny – zamek królewski na wzgórzu

Średniowieczny zamek na wzgórzu nad Chęcinami: wieże widokowe z panoramą Gór Świętokrzyskich, dziedzictwo królowej Bony i turnieje rycerskie.

2 h

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →
Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród
Miasta i starówki

Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród

Miasto, które powstało, bo nowa granica przecięła linię kolejową – Zbąszynek wybudowano od podstaw w latach 20. XX wieku jako niemiecką stację granicz…

1–2 godziny
Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik
Miasta i starówki

Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik

Większość polskich miast rosła powoli wokół rynku i zamku. Kilka z nich narysowano jednak na desce kreślarskiej, zanim stanął pierwszy dom – od renesa…

1–7 dni