Powstanie styczniowe – miejsca pamięci – przewodnik

Powstanie styczniowe wybuchło w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku w Królestwie Polskim i objęło także ziemie litewskie i białoruskie. Trwało ponad rok – była to wojna partyzancka, w której setki oddziałów toczyły potyczki z wojskami rosyjskimi. Powstanie zakończyło się klęską, a władze carskie odpowiedziały surowymi represjami. Pamięć o nim przetrwała w pomnikach, mogiłach powstańczych i nazwach ulic w całej Polsce.

Cytadela Warszawska

W X Pawilonie Cytadeli więziono setki uczestników powstania, a stąd wielu zesłano na Syberię. 5 sierpnia 1864 roku na stokach Cytadeli stracono członków Rządu Narodowego z dyktatorem Romualdem Trauguttem na czele – w miejscu egzekucji stoi krzyż. Dziś na terenie Cytadeli działa muzeum.

Pierwsze bitwy

Już w pierwszych tygodniach powstania doszło do wielu starć. Pod Węgrowem 3 lutego 1863 roku powstańcy przeprowadzili słynną szarżę kosynierów na rosyjskie działa, a pod Miechowem 17 lutego 1863 roku oddziały powstańcze poniosły ciężkie straty w walce o miasto. W wielu miejscowościach stoją pomniki i mogiły poległych.

Zakroczym

W Zakroczymiu nad Wisłą stoi pomnik „Latarnia” upamiętniający powstańców 1831 i 1863 roku oraz ofiary II wojny światowej.

Represje – miasta bez praw miejskich

Po upadku powstania władze carskie w latach 1869–1870 odebrały prawa miejskie wielu miasteczkom Królestwa Polskiego, m.in. tym, których mieszkańcy wspierali powstańców. Prawa straciły wtedy m.in.:

• Sterdyń na Podlasiu,
• Wyszków nad Bugiem – odzyskał je dopiero w 1919 roku,
• Bełżyce na Lubelszczyźnie – odzyskały je w 1958 roku.

Już w 1867 roku prawa miejskie odebrano też Stoczkowi Łukowskiemu. Represje dotknęły także Kościół – w ramach kasaty unii i walki z polskością wywieziono m.in. obraz Matki Bożej z Kodnia.

Jak zwiedzać

• Cytadelę warto połączyć ze zwiedzaniem Warszawy i Muzeum Historii Polski.
• Mogiły powstańcze leżą często w lasach – oznaczają je krzyże i tablice; warto pytać miejscowych.
• W styczniu w wielu miejscowościach odbywają się uroczystości rocznicowe i rekonstrukcje.

Ciekawostki

• Romuald Traugutt kierował powstaniem jako dyktator od października 1863 roku do aresztowania w kwietniu 1864 roku.
• Weteranów powstania styczniowego w II Rzeczypospolitej otaczano szczególnym szacunkiem – mieli prawo do noszenia specjalnych mundurów.

Z dziećmi

Zwiedzanie Cytadeli i opowieść o kosynierach to dobra lekcja historii dla starszych dzieci i młodzieży.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok; w okolicach 22 stycznia odbywają się uroczystości rocznicowe.

W okolicy

• Cytadela Warszawska i Brama Straceń.
• Liw i Węgrów.
• Miechów – bazylika Grobu Bożego.
• Zakroczym – skarpa wiślana.
• Sterdyń – pałac Ossolińskich.
• Wyszków nad Bugiem.
• Bełżyce – zamek i kościół.
• Stoczek Łukowski.
• Kodeń – sanktuarium.
• Powstanie listopadowe – miejsca pamięci.

Gdzie spać

W Warszawie i większych miastach działają hotele, a w okolicach miejsc pamięci – pensjonaty i agroturystyki – zobacz noclegi. Więcej miejsc historii: kategoria Zamki i twierdze.

Galeria zdjęć

Opublikowano: 14.11.2026