Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik

Większość polskich miast rosła powoli wokół rynku i zamku. Kilka z nich narysowano jednak na desce kreślarskiej, zanim stanął pierwszy dom – od renesansowego Zamościa po socrealistyczną Nową Hutę.

Fot. Pudelek (Marcin Szala), CC BY-SA 3.0

czas: 1–7 dnitrudność: łatwa

Większość polskich miast powstawała stopniowo – wokół grodu, zamku, klasztoru albo skrzyżowania szlaków handlowych. Niektóre jednak zaplanowano od początku do końca: z wytyczonymi ulicami, placami, miejscem na kościół, szkołę i domy. Spacer po takich miastach pozwala zobaczyć, jak w różnych epokach wyobrażano sobie idealne miejsce do życia.

Zamość – miasto idealne

Zamość założył w 1580 roku kanclerz Jan Zamoyski, a zaprojektował włoski architekt Bernardo Morando. Miasto miało kształt nawiązujący do ludzkiego ciała – z pałacem jako głową, ulicą Grodzką jako kręgosłupem i twierdzą jako pancerzem. Renesansowy Rynek Wielki z ratuszem i kolorowymi kamienicami podcieniowymi wpisano na listę UNESCO.

Frampol – szachownica

Frampol na Roztoczu ma jeden z najbardziej niezwykłych planów w Polsce – z kwadratowego rynku, zorientowanego według stron świata, wychodzi promieniście osiem ulic. Układ najlepiej widać z lotu ptaka, a w terenie zaskakuje ogromem rynku w małym miasteczku.

Żyrardów – miasto wokół fabryki

Żyrardów wyrósł w XIX wieku wokół zakładów lniarskich. Fabrykanci zbudowali nie tylko hale produkcyjne, ale całe miasto – z domami robotniczymi, szkołami, szpitalem, kościołem i pałacem właścicieli. To jedna z najlepiej zachowanych osad fabrycznych w Europie.

Miasta-ogrody

Na początku XX wieku popularność zdobyła idea miasta-ogrodu – zielonego osiedla z domami w ogrodach. Pod Warszawą powstała Podkowa Leśna z willami wśród lasu, a w latach 20. na zachodzie, przy ówczesnej granicy, Niemcy zbudowali od podstaw Zbąszynek – stację graniczną zaprojektowaną przez Friedricha Veila jako miasto-ogród.

Gdynia, Stalowa Wola i Nowa Huta

W dwudziestoleciu międzywojennym zbudowano od podstaw Gdynię – port i modernistyczne miasto, symbol aspiracji odrodzonej Polski. W ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego powstała Stalowa Wola. Po wojnie zaplanowano Nową Hutę – socrealistyczne miasto robotnicze pod Krakowem, z Placem Centralnym i szerokimi alejami rozchodzącymi się promieniście.

Tychy – nowe miasto Śląska

Po wojnie zaplanowano też Nowe Tychy – miasto-satelitę dla pracowników śląskiego przemysłu. Budowano je etapami, osiedle po osiedlu, a każde oznaczano kolejną literą alfabetu. Dzięki temu w Tychach można prześledzić, jak w ciągu kilku dekad zmieniały się mody w architekturze – od socrealizmu po wielkie bloki z lat 70.

Jak zwiedzać

  • Zamość i Frampol łatwo połączyć w trasę po Roztoczu.
  • Żyrardów i Podkowę Leśną zwiedzisz w jeden dzień z Warszawy.
  • Nową Hutę warto zwiedzać pieszo, zaczynając od Placu Centralnego.

Ciekawostki

  • Zamość to jedno z nielicznych w Europie miast idealnych, które zrealizowano niemal w całości.
  • Plan Nowej Huty porównywano do renesansowych założeń – również tu kluczową rolę grały osie i place.

Z dziećmi

Szukanie na planie miasta „głowy” i „kręgosłupa” Zamościa albo liczenie promieni Frampola to świetna zabawa w urbanistę.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok; latem rynki ożywają festiwalami.

W okolicy

Gdzie spać

W Zamościu, Krakowie, Gdyni i Warszawie działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Zamość i Roztocze — Houses on market place in Zamość in the evening
Zamość i Roztocze — Houses on market place in Zamość in the evening
Fot. Pudelek (Marcin Szala), CC BY-SA 3.0
Frampol — Ryek we Frampolu z lotu ptaka
Frampol — Ryek we Frampolu z lotu ptaka
Fot. Jbadach123, CC BY-SA 4.0
Żyrardów — Żyrardów - osada fabryczna This is a photo of an object of cultural heritage inscribed in
Żyrardów — Żyrardów - osada fabryczna This is a photo of an object of cultural heritage inscribed in
Fot. DeGirard, CC BY-SA 3.0 pl
Podkowa Leśna — Podkowa Leśna, Willa, ob. Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów
Podkowa Leśna — Podkowa Leśna, Willa, ob. Muzeum im. Anny i Jarosława Iwaszkiewiczów
Fot. Magalia, CC BY 3.0
Zbąszynek — This photo was taken during Railway Wikiexpedition 2013 set up by Wikimedia Polska Associa
Zbąszynek — This photo was taken during Railway Wikiexpedition 2013 set up by Wikimedia Polska Associa
Fot. Travelarz, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 19.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 500 km

Pokaż wszystkie (400) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Najpiękniejsze rynki w Polsce
Miasta i starówki

Najpiękniejsze rynki w Polsce

Średniowieczne place targowe, renesansowe kamienice z attykami, ratusze z wieżami i koziołkami, podcienia i kawiarniane ogródki – przewodnik po najpię…

1–7 dni
Osiedla robotnicze i fabryczne – przewodnik
Miasta i starówki

Osiedla robotnicze i fabryczne – przewodnik

Ceglane familoki z czerwonymi obramowaniami okien, miasto zbudowane od podstaw dla fabryki lnu i domy kolejarzy przy stacji na trasie do Petersburga –…

2–5 dni

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →
Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród
Miasta i starówki

Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród

Miasto, które powstało, bo nowa granica przecięła linię kolejową – Zbąszynek wybudowano od podstaw w latach 20. XX wieku jako niemiecką stację granicz…

1–2 godziny