Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Skalbmierz – dawna kolegiata i rynek w kształcie ćwierci koła

Kościół, który Konrad Mazowiecki zamienił w twierdzę, rynek w kształcie ćwierci koła i historia miasteczka, które w XV wieku miało trzynaście jarmarków – Skalbmierz to jedno z najstarszych miasteczek pogranicza Ponidzia i ziemi krakowskiej.

Fot. Wuhazet Henryk Żychowski, CC BY 3.0

czas: 1–2 godzinytrudność: łatwa

Skalbmierz to jedno z najmniejszych miast Polski – liczy ok. 1,2 tysiąca mieszkańców. Leży nad rzeką Nidzicą, w powiecie kazimierskim województwa świętokrzyskiego, na granicy dwóch dawnych ziem: północna część miasta należała do ziemi sandomierskiej, a południowa – do krakowskiej. To spokojne miasteczko na pagórkowatej, rolniczej równinie, z bardzo długą historią i ciekawym układem urbanistycznym.

Historia

Pierwsza wzmianka o Skalbmierzu pochodzi z 1217 roku. Legenda za założyciela osady i kościoła uważa Skarbimira – palatyna Bolesława Krzywoustego. Ok. 1234 roku miasto zajął książę Konrad Mazowiecki, który ufortyfikował kościół. W 1241 roku Skalbmierz zniszczyli Tatarzy. Przełomem był 20 lutego 1342 roku, gdy król Kazimierz Wielki wydał przywilej lokacyjny na prawie średzkim. W XV i XVI wieku miasto przeżywało rozkwit – odbywało się tu aż 13 jarmarków w roku. Później Skalbmierz niszczyły pożary, zaraza i potop szwedzki.

Dawna kolegiata

Najważniejszym zabytkiem jest kościół parafialny św. Jana Chrzciciela. W XVI wieku działała przy nim kapituła kolegiacka – stąd mówi się o skalbmierskiej kolegiacie. Świątynia ma bardzo stary rodowód: to ją ok. 1234 roku Konrad Mazowiecki zamienił w punkt obronny. Kościół wpisano do rejestru zabytków, a jego masywna bryła dominuje nad miasteczkiem.

Rynek w kształcie ćwierci koła

Skalbmierz zachował historyczny układ urbanistyczny z XIV–XIX wieku. Jego osobliwością jest rynek w kształcie ćwierci koła, noszący dziś imię Marii Skłodowskiej-Curie. Na rynku stoi kamienny krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha – wotum za ocalenie od zarazy w latach 1831–1848 i od egzekucji w czasie II wojny światowej.

Tragedia skalbmierska

5 sierpnia 1944 roku oddziały niemieckie i ukraińskie przeprowadziły w Skalbmierzu pacyfikację – zginęło 64 mieszkańców. Upamiętnia ich Pomnik Tragedii Skalbmierskiej, odsłonięty w 1946 roku, dzieło rzeźbiarza Jerzego Bandury. W 1969 roku miasto zostało odznaczone Krzyżem Grunwaldu III klasy. Na cmentarzu parafialnym zachowały się stare nagrobki i kwatery wojenne z obu wojen światowych, a na skraju miasta – dawny cmentarz żydowski.

Prawa miejskie

Po powstaniu styczniowym, w 1870 roku, Skalbmierz utracił prawa miejskie. Odzyskał je 31 marca 1927 roku – dzięki staraniom mieszkańców, wśród których wyróżniał się pomocnik notarialny Antoni Baum.

Plan wizyty

  • Rano kościół św. Jana Chrzciciela.
  • Przed południem rynek z krzyżem i pomnik tragedii.
  • Po południu Wiślica z kolegiatą albo Działoszyce.

Ciekawostki

  • Rynek w kształcie ćwierci koła należy do rzadkości – podobny układ mają m.in. Głubczyce.
  • Miasto leży na wysokości od 195 do 285 m n.p.m. – różnica poziomów sprawia, że ulice wyraźnie opadają ku rzece.

Z dziećmi

Spacer po nietypowym rynku i opowieść o Konradzie Mazowieckim, który zamienił kościół w twierdzę, to krótka lekcja historii. Dalej warto pojechać do Buska-Zdroju z parkiem zdrojowym.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni, łącząc Skalbmierz z objazdem Ponidzia.

Jak dojechać

Skalbmierz leży ok. 10 km od Kazimierzy Wielkiej i ok. 25 km od Wiślicy. Najwygodniej przyjechać samochodem.

W okolicy

Gdzie spać

W Skalbmierzu i okolicy działają agroturystyki, a hotele i sanatoria znajdziesz w Busku-Zdroju – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Skalbmierz — Skalbmierz - Church of St. John the Baptist
Skalbmierz — Skalbmierz - Church of St. John the Baptist
Fot. Wuhazet Henryk Żychowski, CC BY 3.0
Skalbmierz — Rynek w Skalbmierzu - pl. Marii Skłodowskiej.
Skalbmierz — Rynek w Skalbmierzu - pl. Marii Skłodowskiej.
Fot. MOs810, CC BY 4.0
Skalbmierz — Kolegiata w Skalbmierzu
Skalbmierz — Kolegiata w Skalbmierzu
Fot. Krzysiekts, Public domain
Skalbmierz — Fields near Skalbmierz, Świętokrzyskie Voivodeship, Poland
Skalbmierz — Fields near Skalbmierz, Świętokrzyskie Voivodeship, Poland
Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0

Opublikowano: 19.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 10 km

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Racławice – kopiec Kościuszki i pole bitwy
Skanseny i tradycja

Racławice – kopiec Kościuszki i pole bitwy

Miejsce zwycięskiej bitwy kosynierów z 1794 roku – Kościuszkowskie Wzgórze z kopcem i kaplicą, widok na pole bitwy, pamięć o Bartoszu Głowackim i insc…

2 godziny
Proszowice – miasto sejmików krakowskich
Miasta i starówki

Proszowice – miasto sejmików krakowskich

Przez prawie trzy stulecia zjeżdżała tu szlachta całego województwa krakowskiego, by obradować w kościele – Proszowice to małe miasto nad Szreniawą z …

1–2 godziny

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →
Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród
Miasta i starówki

Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród

Miasto, które powstało, bo nowa granica przecięła linię kolejową – Zbąszynek wybudowano od podstaw w latach 20. XX wieku jako niemiecką stację granicz…

1–2 godziny
Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik
Miasta i starówki

Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik

Większość polskich miast rosła powoli wokół rynku i zamku. Kilka z nich narysowano jednak na desce kreślarskiej, zanim stanął pierwszy dom – od renesa…

1–7 dni