Skalbmierz – dawna kolegiata i rynek w kształcie ćwierci koła
Kościół, który Konrad Mazowiecki zamienił w twierdzę, rynek w kształcie ćwierci koła i historia miasteczka, które w XV wieku miało trzynaście jarmarków – Skalbmierz to jedno z najstarszych miasteczek pogranicza Ponidzia i ziemi krakowskiej.
Fot. Wuhazet Henryk Żychowski, CC BY 3.0
Skalbmierz to jedno z najmniejszych miast Polski – liczy ok. 1,2 tysiąca mieszkańców. Leży nad rzeką Nidzicą, w powiecie kazimierskim województwa świętokrzyskiego, na granicy dwóch dawnych ziem: północna część miasta należała do ziemi sandomierskiej, a południowa – do krakowskiej. To spokojne miasteczko na pagórkowatej, rolniczej równinie, z bardzo długą historią i ciekawym układem urbanistycznym.
Historia
Pierwsza wzmianka o Skalbmierzu pochodzi z 1217 roku. Legenda za założyciela osady i kościoła uważa Skarbimira – palatyna Bolesława Krzywoustego. Ok. 1234 roku miasto zajął książę Konrad Mazowiecki, który ufortyfikował kościół. W 1241 roku Skalbmierz zniszczyli Tatarzy. Przełomem był 20 lutego 1342 roku, gdy król Kazimierz Wielki wydał przywilej lokacyjny na prawie średzkim. W XV i XVI wieku miasto przeżywało rozkwit – odbywało się tu aż 13 jarmarków w roku. Później Skalbmierz niszczyły pożary, zaraza i potop szwedzki.
Dawna kolegiata
Najważniejszym zabytkiem jest kościół parafialny św. Jana Chrzciciela. W XVI wieku działała przy nim kapituła kolegiacka – stąd mówi się o skalbmierskiej kolegiacie. Świątynia ma bardzo stary rodowód: to ją ok. 1234 roku Konrad Mazowiecki zamienił w punkt obronny. Kościół wpisano do rejestru zabytków, a jego masywna bryła dominuje nad miasteczkiem.
Rynek w kształcie ćwierci koła
Skalbmierz zachował historyczny układ urbanistyczny z XIV–XIX wieku. Jego osobliwością jest rynek w kształcie ćwierci koła, noszący dziś imię Marii Skłodowskiej-Curie. Na rynku stoi kamienny krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha – wotum za ocalenie od zarazy w latach 1831–1848 i od egzekucji w czasie II wojny światowej.
Tragedia skalbmierska
5 sierpnia 1944 roku oddziały niemieckie i ukraińskie przeprowadziły w Skalbmierzu pacyfikację – zginęło 64 mieszkańców. Upamiętnia ich Pomnik Tragedii Skalbmierskiej, odsłonięty w 1946 roku, dzieło rzeźbiarza Jerzego Bandury. W 1969 roku miasto zostało odznaczone Krzyżem Grunwaldu III klasy. Na cmentarzu parafialnym zachowały się stare nagrobki i kwatery wojenne z obu wojen światowych, a na skraju miasta – dawny cmentarz żydowski.
Prawa miejskie
Po powstaniu styczniowym, w 1870 roku, Skalbmierz utracił prawa miejskie. Odzyskał je 31 marca 1927 roku – dzięki staraniom mieszkańców, wśród których wyróżniał się pomocnik notarialny Antoni Baum.
Plan wizyty
- Rano kościół św. Jana Chrzciciela.
- Przed południem rynek z krzyżem i pomnik tragedii.
- Po południu Wiślica z kolegiatą albo Działoszyce.
Ciekawostki
- Rynek w kształcie ćwierci koła należy do rzadkości – podobny układ mają m.in. Głubczyce.
- Miasto leży na wysokości od 195 do 285 m n.p.m. – różnica poziomów sprawia, że ulice wyraźnie opadają ku rzece.
Z dziećmi
Spacer po nietypowym rynku i opowieść o Konradzie Mazowieckim, który zamienił kościół w twierdzę, to krótka lekcja historii. Dalej warto pojechać do Buska-Zdroju z parkiem zdrojowym.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni, łącząc Skalbmierz z objazdem Ponidzia.
Jak dojechać
Skalbmierz leży ok. 10 km od Kazimierzy Wielkiej i ok. 25 km od Wiślicy. Najwygodniej przyjechać samochodem.
W okolicy
- Wiślica – kolegiata i Płyta Wiślicka.
- Działoszyce – miasteczko nad Nidzicą.
- Busko-Zdrój – park i wody siarczkowe.
- Ponidzie w weekend.
- Pińczów – kaplica św. Anny i synagoga.
- Miechów – bazylika Grobu Bożego.
- Kolegiaty w Polsce – przewodnik.
- Głubczyce – rynek, ratusz i mury.
Gdzie spać
W Skalbmierzu i okolicy działają agroturystyki, a hotele i sanatoria znajdziesz w Busku-Zdroju – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Wuhazet Henryk Żychowski, CC BY 3.0

Fot. MOs810, CC BY 4.0

Fot. Krzysiekts, Public domain

Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0
Opublikowano: 19.11.2026





