Komisja Edukacji Narodowej – śladami oświecenia – przewodnik
W 1773 roku Rzeczpospolita powołała urząd, który miał zbudować nowoczesne szkolnictwo – Komisję Edukacji Narodowej. Przewodnik po miejscach, w których widać ślady tej reformy i epoki polskiego oświecenia.
Fot. Pan krzyżówka, CC BY-SA 3.0
Komisja Edukacji Narodowej powstała w 1773 roku, w roku pierwszego rozbioru i kasaty zakonu jezuitów. Przejęła majątek i szkoły jezuickie, a jej zadaniem było stworzenie nowego, państwowego systemu edukacji – od szkół parafialnych po uniwersytety. Uważa się ją za jeden z pierwszych w Europie centralnych urzędów oświaty. Na pamiątkę jej powołania 14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej.
Ludzie Komisji
Pracami Komisji kierowali m.in. biskup Ignacy Massalski, książę Adam Kazimierz Czartoryski i Ignacy Potocki. Ogromną rolę odegrało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, którego sekretarzem był ksiądz Grzegorz Piramowicz – przygotowywało ono nowe podręczniki, pisane po polsku i oparte na doświadczeniu i obserwacji.
Kurów – szkoła Piramowicza
W Kurowie pod Puławami zachował się budynek dawnej szkoły parafialnej z ok. 1780 roku, założonej przez Ignacego Potockiego i prowadzonej przez Piramowicza, który był tu proboszczem. To rzadka pamiątka reformy szkolnictwa na prowincji – szkoła miała uczyć dzieci czytania, pisania, rachunków i podstaw wiedzy o przyrodzie.
Kraków – reforma Akademii
W Krakowie z polecenia Komisji Hugo Kołłątaj zreformował Akademię Krakowską, przemianowaną na Szkołę Główną Koronną. Wprowadzono nowoczesne katedry nauk przyrodniczych i medycyny, a wykłady zaczęto prowadzić po polsku. Spacer po Starym Mieście, z Collegium Maius i dawnymi kolegiami, pozwala zobaczyć miejsca, w których kształcili się kolejni uczeni.
Pijarzy i Konarski
Reforma Komisji miała poprzedników. Pijar Stanisław Konarski założył w 1740 roku w Warszawie Collegium Nobilium i zreformował szkoły swojego zakonu. Kolegia pijarów działały w wielu miastach – w Opolu Lubelskim, Szczuczynie, Łowiczu czy Piotrkowie – i do dziś zachowało się wiele ich budynków.
Dwór króla i Puławy
Epoka Komisji to także czasy króla Stanisława Augusta, który założył Szkołę Rycerską i wspierał uczonych, oraz Czartoryskich, którzy w Puławach stworzyli ośrodek kultury i pierwsze muzeum w Polsce. Łazienki w Warszawie i park w Puławach to dobre miejsca, by poczuć ducha oświecenia.
Jak zwiedzać
- Kurów, Puławy i Opole Lubelskie łatwo połączyć w jednodniową trasę po zachodniej Lubelszczyźnie.
- Kraków i Warszawa to osobne wyjazdy – warto zaplanować zwiedzanie z myślą o historii edukacji.
- Szczuczyn leży przy trasie S61 w drodze na Suwalszczyznę.
Ciekawostki
- Komisja wydała pierwsze polskie podręczniki do wielu przedmiotów, w tym do fizyki i rachunków.
- Dzień Edukacji Narodowej przez lata nazywano potocznie Dniem Nauczyciela.
Z dziećmi
Porównanie dawnej szkoły z dzisiejszą – podręczników, przedmiotów i zasad – to świetny temat na wycieczkę klasową.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok; 14 października warto odwiedzić dawną szkołę w Kurowie.
W okolicy
- Kurów – miasto Piramowicza.
- Dawne szkoły i akademie w Polsce.
- Pijarzy w Polsce – kolegia i kościoły.
- Opole Lubelskie – pałac i pijarzy.
- Szczuczyn – klasztor pijarów.
- Puławy – park Czartoryskich.
- Stanisław August Poniatowski – śladami króla.
Gdzie spać
W Krakowie, Warszawie, Puławach i Kazimierzu Dolnym działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Pałace i dwory.
Galeria zdjęć

Fot. Pan krzyżówka, CC BY-SA 3.0

Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0

Fot. image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, CC BY 3.0

Fot. Domenico Merlini, Public domain

Fot. Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 20.11.2026





