Przejdź do treści
Pałace i dwory Ciekawe miejsca

Komisja Edukacji Narodowej – śladami oświecenia – przewodnik

W 1773 roku Rzeczpospolita powołała urząd, który miał zbudować nowoczesne szkolnictwo – Komisję Edukacji Narodowej. Przewodnik po miejscach, w których widać ślady tej reformy i epoki polskiego oświecenia.

Fot. Pan krzyżówka, CC BY-SA 3.0

czas: 1–7 dnitrudność: łatwa

Komisja Edukacji Narodowej powstała w 1773 roku, w roku pierwszego rozbioru i kasaty zakonu jezuitów. Przejęła majątek i szkoły jezuickie, a jej zadaniem było stworzenie nowego, państwowego systemu edukacji – od szkół parafialnych po uniwersytety. Uważa się ją za jeden z pierwszych w Europie centralnych urzędów oświaty. Na pamiątkę jej powołania 14 października obchodzimy Dzień Edukacji Narodowej.

Ludzie Komisji

Pracami Komisji kierowali m.in. biskup Ignacy Massalski, książę Adam Kazimierz Czartoryski i Ignacy Potocki. Ogromną rolę odegrało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, którego sekretarzem był ksiądz Grzegorz Piramowicz – przygotowywało ono nowe podręczniki, pisane po polsku i oparte na doświadczeniu i obserwacji.

Kurów – szkoła Piramowicza

W Kurowie pod Puławami zachował się budynek dawnej szkoły parafialnej z ok. 1780 roku, założonej przez Ignacego Potockiego i prowadzonej przez Piramowicza, który był tu proboszczem. To rzadka pamiątka reformy szkolnictwa na prowincji – szkoła miała uczyć dzieci czytania, pisania, rachunków i podstaw wiedzy o przyrodzie.

Kraków – reforma Akademii

W Krakowie z polecenia Komisji Hugo Kołłątaj zreformował Akademię Krakowską, przemianowaną na Szkołę Główną Koronną. Wprowadzono nowoczesne katedry nauk przyrodniczych i medycyny, a wykłady zaczęto prowadzić po polsku. Spacer po Starym Mieście, z Collegium Maius i dawnymi kolegiami, pozwala zobaczyć miejsca, w których kształcili się kolejni uczeni.

Pijarzy i Konarski

Reforma Komisji miała poprzedników. Pijar Stanisław Konarski założył w 1740 roku w Warszawie Collegium Nobilium i zreformował szkoły swojego zakonu. Kolegia pijarów działały w wielu miastach – w Opolu Lubelskim, Szczuczynie, Łowiczu czy Piotrkowie – i do dziś zachowało się wiele ich budynków.

Dwór króla i Puławy

Epoka Komisji to także czasy króla Stanisława Augusta, który założył Szkołę Rycerską i wspierał uczonych, oraz Czartoryskich, którzy w Puławach stworzyli ośrodek kultury i pierwsze muzeum w Polsce. Łazienki w Warszawie i park w Puławach to dobre miejsca, by poczuć ducha oświecenia.

Jak zwiedzać

  • Kurów, Puławy i Opole Lubelskie łatwo połączyć w jednodniową trasę po zachodniej Lubelszczyźnie.
  • Kraków i Warszawa to osobne wyjazdy – warto zaplanować zwiedzanie z myślą o historii edukacji.
  • Szczuczyn leży przy trasie S61 w drodze na Suwalszczyznę.

Ciekawostki

  • Komisja wydała pierwsze polskie podręczniki do wielu przedmiotów, w tym do fizyki i rachunków.
  • Dzień Edukacji Narodowej przez lata nazywano potocznie Dniem Nauczyciela.

Z dziećmi

Porównanie dawnej szkoły z dzisiejszą – podręczników, przedmiotów i zasad – to świetny temat na wycieczkę klasową.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok; 14 października warto odwiedzić dawną szkołę w Kurowie.

W okolicy

Gdzie spać

W Krakowie, Warszawie, Puławach i Kazimierzu Dolnym działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Pałace i dwory.

Galeria zdjęć

Kurów — Saint Michael Archangel and the Nativity of the Virgin Mary church in Kurów, Poland
Kurów — Saint Michael Archangel and the Nativity of the Virgin Mary church in Kurów, Poland
Fot. Pan krzyżówka, CC BY-SA 3.0
Kraków w dwa dni — Wawel Castle and Cathedral over Vistula river in Kraków
Kraków w dwa dni — Wawel Castle and Cathedral over Vistula river in Kraków
Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0
Szczuczyn — Piarists cloister in Szczuczyn, Poland
Szczuczyn — Piarists cloister in Szczuczyn, Poland
Fot. image taken by User:Mathiasrex Maciej Szczepańczyk, CC BY 3.0
Opole Lubelskie — Pałac przebudowany w latach 1737-1743 za Jana Tarły wg projektu Franciszka Mayera oraz w l
Opole Lubelskie — Pałac przebudowany w latach 1737-1743 za Jana Tarły wg projektu Franciszka Mayera oraz w l
Fot. Domenico Merlini, Public domain
Szczuczyn — Szczuczyn church
Szczuczyn — Szczuczyn church
Fot. Laima Gūtmane (simka…, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 500 km

Pokaż wszystkie (400) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Pionki – miasto prochowni w Puszczy Kozienickiej
Parki narodowe i przyroda

Pionki – miasto prochowni w Puszczy Kozienickiej

Miasto, które wyrosło w lesie wokół fabryki prochu – Pionki to przykład międzywojennej urbanistyki przemysłowej, z ratuszem, dworcem i kasynem z lat 2…

2–3 godziny
Puszcza Kozienicka – park krajobrazowy
Parki narodowe i przyroda

Puszcza Kozienicka – park krajobrazowy

Rozległa puszcza na Mazowszu z wiekowymi dębami, jodłami i rezerwatami przyrody – idealna na rowerowe i piesze wycieczki z dala od tłumów.

1 dzień

Więcej: Pałace i dwory

Więcej →
Sosnowica – dworek Kościuszki i park
Pałace i dwory

Sosnowica – dworek Kościuszki i park

Dworek, w którym młody Tadeusz Kościuszko uczył córki hetmana, park, który sam przekształcił, i historia miłości, która skończyła się wyjazdem do Amer…

1–2 godziny