Czyżew – miasto nad Brokiem i dworzec-muzeum
Kościół na rynku, przez który biegnie krajowa droga, dworzec dawnej kolei do Petersburga zamieniony w muzeum i miasto, które przez rok po odzyskaniu praw miejskich nie miało herbu – Czyżew to zaskakujący przystanek na linii z Warszawy do Białegostoku.
Fot. Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0
Czyżew to miasteczko liczące ok. 2,5 tysiąca mieszkańców, położone nad rzeką Brok, w powiecie wysokomazowieckim województwa podlaskiego, zaledwie 2,5 km od granicy z Mazowszem. Historycznie należy do dawnej ziemi nurskiej. Przez rynek biegnie droga krajowa nr 63, a w dzielnicy Czyżew-Stacja zatrzymują się pociągi na linii z Warszawy do Białegostoku. Prawa miejskie Czyżew odzyskał 1 stycznia 2011 roku.
Historia
Pierwsza wzmianka o Czyżewie – jako *Cisow*, własności kanoników płockich – pochodzi z 1187 roku. W XV wieku książę Janusz I nadał tu prawo niemieckie, a od XVI wieku dobra należały do rodu Godlewskich herbu Gozdawa. W 1738 roku, staraniem Marka i Karola Godlewskich, król August III nadał Czyżewowi przywilej lokacyjny, potwierdzony przez sejm w 1775 roku. W 1870 roku car odebrał miastu prawa miejskie – Czyżew stał się osadą aż do 2011 roku.
Kolej i dworzec-muzeum
Przełomem w dziejach miejscowości była budowa kolei warszawsko-petersburskiej w 1862 roku – liczba mieszkańców szybko rosła. Zabytkowy budynek dworca stał się dziś siedzibą Muzeum Ziemi Czyżewskiej, które opowiada o historii miasta i okolicy. To rzadkie połączenie – muzeum w budynku, który sam jest eksponatem.
Kościół na rynku
Na rynku stoi neorenesansowy kościół św. Piotra i Pawła, wzniesiony w latach 1869–1874 według projektu Leonarda Markoniego i konsekrowany w 1883 roku. Parafia istniała tu już w XV wieku. Do ok. 1900 roku na rynku stały drewniane kramy, a dziś przez plac biegnie ruchliwa droga krajowa.
Sztetl i pamięć
W XIX wieku Czyżew był niemal całkowicie żydowskim miasteczkiem – w 1860 roku na ok. 1500 mieszkańców ponad 1400 stanowili Żydzi. Zachował się budynek synagogi z końca XIX wieku. W sierpniu 1941 roku Niemcy zamordowali ok. 1800 czyżewskich Żydów w pobliżu Szulborza Wielkiego, a pozostałych mieszkańców małego getta wywieźli w listopadzie 1942 roku do Zambrowa.
Cmentarz i zabytki
Na cmentarzu z 1860 roku stoi kaplica z 1868 roku oraz XIX-wieczne grobowce i krypty rodzin Stolzmanów, Godlewskich i Sutkowskich. W mieście zachowały się też park dworski z drugiej połowy XIX wieku, drewniana willa z początku XX wieku przy ulicy Mazowieckiej i cmentarz z czasów I wojny światowej.
Plan wizyty
- Rano kościół na rynku.
- Przed południem Muzeum Ziemi Czyżewskiej w dawnym dworcu.
- Po południu Zambrów albo Ciechanowiec z Muzeum Rolnictwa.
Ciekawostki
- Do 3 maja 2012 roku Czyżew był jedynym miastem w Polsce bez herbu.
- Nowe miasto jest znacznie większe od historycznego – obejmuje ponad dwa i pół raza większy obszar.
Z dziećmi
Wizyta w muzeum w dawnym dworcu kolejowym i obserwowanie przejeżdżających pociągów to atrakcja dla małych miłośników kolei.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok.
Jak dojechać
Czyżew ma stację na linii kolejowej z Warszawy do Białegostoku; leży też przy drodze krajowej nr 63.
W okolicy
- Zambrów – miasto żubra.
- Ciechanowiec – Muzeum Rolnictwa.
- Ostrów Mazowiecka – Muzeum Rodziny Pileckich.
- Ziemia łomżyńska.
- Miasteczka Podlasia.
- Ziemia nurska – przewodnik.
- Zaręby Kościelne – klasztor reformatów nad Brokiem.
- Zuzela.
Gdzie spać
W Czyżewie i okolicy działają agroturystyki, a większy wybór jest w Zambrowie – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0

Fot. Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0

Fot. Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 20.11.2026




