Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Miasteczka z odzyskanymi prawami – Mazowsze, Kujawy i Łódzkie – przewodnik

Po powstaniu styczniowym carskie władze odebrały prawa miejskie dziesiątkom miasteczek. Przewodnik po tych z Mazowsza, Kujaw i ziemi łódzkiej, które po latach znów stały się miastami.

Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0

czas: 1–4 dnitrudność: łatwa

Po upadku powstania styczniowego władze carskie w latach 1867–1870 odebrały prawa miejskie dziesiątkom miasteczek Królestwa Polskiego. Była to kara za udział mieszkańców w walkach, ale też sposób na osłabienie polskiego mieszczaństwa. Wiele z tych miejscowości przez dziesięciolecia funkcjonowało jako osady, a prawa miejskie odzyskiwało stopniowo – jedne zaraz po odzyskaniu niepodległości, inne dopiero w XXI wieku. Ten przewodnik prowadzi po takich miasteczkach w środkowej Polsce.

Kujawy – Kowal, Radziejów i Izbica

Kowal, w którym urodził się król Kazimierz Wielki, utracił prawa miejskie w 1867 roku, a odzyskał je w 1919 roku. Ten sam los spotkał Radziejów – dawne miasto sejmików kujawskich, które również stało się znów miastem w 1919 roku. Dłużej czekała Izbica Kujawska: prawa straciła w 1870 roku, a odzyskała dopiero w 1973 roku. W Izbicy warto zobaczyć gotycki kościół, synagogę i dawny dwór, w którym mieszkała Tekla Krzyżanowska, matka Fryderyka Chopina, a w pobliskich Wietrzychowicach – grobowce megalityczne sprzed 5500 lat.

Ziemia Dobrzyńska – Skępe

Skępe, miasto lokowane w 1445 roku, słynie z klasztoru bernardynów i sanktuarium Matki Bożej Skępskiej. W XIX wieku utraciło prawa miejskie, a odzyskało je w 1997 roku. Dziś to spokojne miasteczko wśród jezior Pojezierza Dobrzyńskiego.

Ziemia łódzka – Krośniewice i Żychlin

Krośniewice straciły prawa miejskie w 1870 roku, a odzyskały je w 1926 roku. Słyną z muzeum Jerzego Dunin-Borkowskiego i kolejki wąskotorowej. Niedaleko leży Żychlin nad Słudwią – prawa odebrano mu w 1870 roku, według przekazów za udział mieszczan w powstaniu, a odzyskał je w 1924 roku. W Żychlinie zachował się kościół św. Piotra i Pawła z 1782 roku i dawna cukrownia z 1853 roku.

Mazowsze – Wyszków i Tarczyn

Wyszków nad Bugiem utracił prawa miejskie w 1870 roku i odzyskał je w 1919 roku – dziś to jedno z większych miast regionu. Najdłużej czekał Tarczyn pod Warszawą: prawa miejskie z 1353 roku stracił w 1870 roku, a odzyskał je dopiero 1 stycznia 2003 roku, po 134 latach. W Tarczynie warto zobaczyć gotycki kościół św. Mikołaja, kolejkę wąskotorową i miejsca związane z Ireną Sendlerową.

Jak rozpoznać dawne miasteczko

  • Rynek – nawet jeśli dziś jest skwerem lub parkingiem, zdradza dawny układ miejski.
  • Kościół farny – często gotycki, starszy niż reszta zabudowy.
  • Synagoga i cmentarz żydowski – ślady społeczności, która przed wojną stanowiła dużą część mieszkańców.
  • Kamienice z XIX wieku – parterowe lub piętrowe, z bramami prowadzącymi na podwórza.

Plan wycieczek

  • Kujawy – Kowal, Izbica Kujawska i Radziejów w jeden dzień.
  • Ziemia łódzka – Krośniewice i Żychlin, z przystankiem w Kutnie.
  • Mazowsze – Tarczyn z kolejką i Wyszków nad Bugiem.

Ciekawostki

  • Część miasteczek odzyskała prawa miejskie już w niepodległej Polsce, w latach 1919–1926.
  • Tarczyn czekał na powrót statusu miasta ponad 130 lat – to jeden z najdłuższych takich okresów w Polsce.

Z dziećmi

Kolejki wąskotorowe w Krośniewicach i Tarczynie oraz grobowce megalityczne pod Izbicą to atrakcje, które dzieci zapamiętają na długo.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni, gdy kursują kolejki i działają muzea w małych miastach.

W okolicy

Gdzie spać

W małych miasteczkach działają pensjonaty i agroturystyki, a hotele znajdziesz we Włocławku, Kutnie i Warszawie – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Kowal — Pomnik Kazimierza Wielkiego w Kowalu
Kowal — Pomnik Kazimierza Wielkiego w Kowalu
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0
Radziejów — Radziejów. Kościół Znalezienia Krzyża Świętego (XIV w.)
Radziejów — Radziejów. Kościół Znalezienia Krzyża Świętego (XIV w.)
Fot. Gorofil, CC BY-SA 4.0
Izbica Kujawska — Rynek w Izbicy Kujawskiej.
Izbica Kujawska — Rynek w Izbicy Kujawskiej.
Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0
Skępe — Bernardin Monastery in Skępe.
Skępe — Bernardin Monastery in Skępe.
Fot. Mariochom, CC BY-SA 4.0
Krośniewice — Krośniewice , pl. Wolności 1 - zespół dawnego zajazdu: zajazd, mur., 1803, obecnie Siedzib
Krośniewice — Krośniewice , pl. Wolności 1 - zespół dawnego zajazdu: zajazd, mur., 1803, obecnie Siedzib
Fot. M. Jabłoński, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 19.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 300 km

Pokaż wszystkie (303) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Gostynin – zamek i pojezierze
Zamki i twierdze

Gostynin – zamek i pojezierze

Zamek na wzgórzu, w którym w niewoli zmarł rosyjski car, kilkadziesiąt jezior w sosnowych lasach, ciche ośrodki nad wodą i rowerowe pętle wśród wydm –…

1 dzień

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →
Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród
Miasta i starówki

Zbąszynek – kolejowe miasto-ogród

Miasto, które powstało, bo nowa granica przecięła linię kolejową – Zbąszynek wybudowano od podstaw w latach 20. XX wieku jako niemiecką stację granicz…

1–2 godziny
Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik
Miasta i starówki

Miasta zaplanowane od podstaw – przewodnik

Większość polskich miast rosła powoli wokół rynku i zamku. Kilka z nich narysowano jednak na desce kreślarskiej, zanim stanął pierwszy dom – od renesa…

1–7 dni