Miasteczka z odzyskanymi prawami – Mazowsze, Kujawy i Łódzkie – przewodnik
Po powstaniu styczniowym carskie władze odebrały prawa miejskie dziesiątkom miasteczek. Przewodnik po tych z Mazowsza, Kujaw i ziemi łódzkiej, które po latach znów stały się miastami.
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0
Po upadku powstania styczniowego władze carskie w latach 1867–1870 odebrały prawa miejskie dziesiątkom miasteczek Królestwa Polskiego. Była to kara za udział mieszkańców w walkach, ale też sposób na osłabienie polskiego mieszczaństwa. Wiele z tych miejscowości przez dziesięciolecia funkcjonowało jako osady, a prawa miejskie odzyskiwało stopniowo – jedne zaraz po odzyskaniu niepodległości, inne dopiero w XXI wieku. Ten przewodnik prowadzi po takich miasteczkach w środkowej Polsce.
Kujawy – Kowal, Radziejów i Izbica
Kowal, w którym urodził się król Kazimierz Wielki, utracił prawa miejskie w 1867 roku, a odzyskał je w 1919 roku. Ten sam los spotkał Radziejów – dawne miasto sejmików kujawskich, które również stało się znów miastem w 1919 roku. Dłużej czekała Izbica Kujawska: prawa straciła w 1870 roku, a odzyskała dopiero w 1973 roku. W Izbicy warto zobaczyć gotycki kościół, synagogę i dawny dwór, w którym mieszkała Tekla Krzyżanowska, matka Fryderyka Chopina, a w pobliskich Wietrzychowicach – grobowce megalityczne sprzed 5500 lat.
Ziemia Dobrzyńska – Skępe
Skępe, miasto lokowane w 1445 roku, słynie z klasztoru bernardynów i sanktuarium Matki Bożej Skępskiej. W XIX wieku utraciło prawa miejskie, a odzyskało je w 1997 roku. Dziś to spokojne miasteczko wśród jezior Pojezierza Dobrzyńskiego.
Ziemia łódzka – Krośniewice i Żychlin
Krośniewice straciły prawa miejskie w 1870 roku, a odzyskały je w 1926 roku. Słyną z muzeum Jerzego Dunin-Borkowskiego i kolejki wąskotorowej. Niedaleko leży Żychlin nad Słudwią – prawa odebrano mu w 1870 roku, według przekazów za udział mieszczan w powstaniu, a odzyskał je w 1924 roku. W Żychlinie zachował się kościół św. Piotra i Pawła z 1782 roku i dawna cukrownia z 1853 roku.
Mazowsze – Wyszków i Tarczyn
Wyszków nad Bugiem utracił prawa miejskie w 1870 roku i odzyskał je w 1919 roku – dziś to jedno z większych miast regionu. Najdłużej czekał Tarczyn pod Warszawą: prawa miejskie z 1353 roku stracił w 1870 roku, a odzyskał je dopiero 1 stycznia 2003 roku, po 134 latach. W Tarczynie warto zobaczyć gotycki kościół św. Mikołaja, kolejkę wąskotorową i miejsca związane z Ireną Sendlerową.
Jak rozpoznać dawne miasteczko
- Rynek – nawet jeśli dziś jest skwerem lub parkingiem, zdradza dawny układ miejski.
- Kościół farny – często gotycki, starszy niż reszta zabudowy.
- Synagoga i cmentarz żydowski – ślady społeczności, która przed wojną stanowiła dużą część mieszkańców.
- Kamienice z XIX wieku – parterowe lub piętrowe, z bramami prowadzącymi na podwórza.
Plan wycieczek
- Kujawy – Kowal, Izbica Kujawska i Radziejów w jeden dzień.
- Ziemia łódzka – Krośniewice i Żychlin, z przystankiem w Kutnie.
- Mazowsze – Tarczyn z kolejką i Wyszków nad Bugiem.
Ciekawostki
- Część miasteczek odzyskała prawa miejskie już w niepodległej Polsce, w latach 1919–1926.
- Tarczyn czekał na powrót statusu miasta ponad 130 lat – to jeden z najdłuższych takich okresów w Polsce.
Z dziećmi
Kolejki wąskotorowe w Krośniewicach i Tarczynie oraz grobowce megalityczne pod Izbicą to atrakcje, które dzieci zapamiętają na długo.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni, gdy kursują kolejki i działają muzea w małych miastach.
W okolicy
- Kowal – miejsce urodzenia Kazimierza Wielkiego.
- Radziejów – miasto sejmików kujawskich.
- Izbica Kujawska – dwór matki Chopina.
- Skępe – sanktuarium bernardynów.
- Krośniewice – muzeum i wąskotorówka.
- Żychlin – miasteczko nad Słudwią.
- Wyszków – miasto nad Bugiem.
- Tarczyn – miasteczko Ireny Sendlerowej.
- Miasteczka z odzyskanymi prawami – Lubelszczyzna i Małopolska.
- Powstanie styczniowe – miejsca pamięci.
Gdzie spać
W małych miasteczkach działają pensjonaty i agroturystyki, a hotele znajdziesz we Włocławku, Kutnie i Warszawie – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0

Fot. Gorofil, CC BY-SA 4.0

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Fot. Mariochom, CC BY-SA 4.0

Fot. M. Jabłoński, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 19.11.2026




