Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Dawne miasta, które dziś są wsiami – przewodnik

Rynek, na którym od dawna nie odbywają się jarmarki, kościół zbyt okazały jak na wieś i pamięć o ratuszu, którego już nie ma – przewodnik po dawnych miasteczkach, które dziś są wsiami, ale wciąż noszą ślady miejskiej przeszłości.

Fot. Natalia Lenda, CC BY-SA 4.0

czas: 2–5 dnitrudność: łatwa

W Polsce jest wiele wsi, które przez stulecia były miastami. Miały rynki, ratusze, cechy rzemieślnicze i jarmarki, a niektóre były siedzibami powiatów i sądów. Większość z nich straciła prawa miejskie w latach 1869–1870, gdy władze carskie w ramach represji po powstaniu styczniowym odebrały je kilkuset miejscowościom Królestwa Polskiego. Część miasteczek odzyskała później status, ale wiele pozostało wsiami – i to właśnie one kryją niespodziewane skarby.

Jak rozpoznać dawne miasto

Dawne miasteczka zdradzają rynek – często zbyt duży jak na dzisiejszą wieś – regularny układ ulic, okazały kościół, a czasem budynek dawnej synagogi lub cmentarz żydowski. W wielu z nich przed wojną większość mieszkańców stanowili Żydzi, a handel i rzemiosło kwitły wokół rynku.

Krasnosielc – braci Warner

Krasnosielc nad Orzycem był miastem w latach 1824–1869. To miasteczko Krasińskich, z kościołem św. Jana Kantego fundacji rodu. Urodzili się tu bracia Harry, Albert i Sam Warner – przyszli założyciele wytwórni Warner Bros.

Wąsosz i Gródek – na Podlasiu

Wąsosz był miastem królewskim od 1436 roku, z własnym powiatem i zamkiem. Zachował się późnogotycki kościół z początku XVI wieku i dawny kościół karmelitów przy rynku. Gródek nad Supraślem był miastem Chodkiewiczów – z Górą Zamkową i początkiem słynnego monasteru supraskiego.

Sztabin – trójkątny rynek

Sztabin nad Biebrzą zawdzięcza swój układ kanclerzowi Joachimowi Chreptowiczowi, który w 1760 roku wytyczył tu trójkątny rynek. W XIX wieku hrabia Karol Brzostowski prowadził tu nowatorskie reformy, zakładając szkołę, szpital i kasę oszczędnościową.

Grabowiec i Dubienka – na Lubelszczyźnie

Grabowiec na Działach Grabowieckich był przez stulecia stolicą powiatu, z zamkiem starostów na Górze Zamkowej. Dubienka nad Bugiem, miasto królewskie od 1588 roku, zapisała się w historii bitwą z 1792 roku, w której walczył Tadeusz Kościuszko – upamiętnia ją kopiec.

Jak zwiedzać

  • Dawne miasteczka najlepiej odwiedzać samochodem lub rowerem, łącząc kilka w jedną trasę.
  • Warto zacząć od rynku i kościoła, a potem poszukać śladów synagogi i cmentarzy.
  • Miejscowi chętnie opowiadają o historii swoich miejscowości – warto zapytać w gminnym ośrodku kultury.

Ciekawostki

  • Po 1989 roku kilkadziesiąt dawnych miasteczek odzyskało prawa miejskie, a kolejne wciąż o to zabiegają.
  • Niektóre wsie, jak Długosiodło, otrzymały przywilej na założenie miasta, którego nigdy nie zrealizowano.

Z dziećmi

Szukanie śladów dawnego miasta – rynku, ratusza czy bramy – to świetna zabawa w detektywa dla dzieci.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni.

W okolicy

Gdzie spać

W okolicach dawnych miasteczek działają agroturystyki, a większy wybór jest w pobliskich miastach powiatowych – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Krasnosielc — Kościół św. Jana Kantego w Krasnosielcu
Krasnosielc — Kościół św. Jana Kantego w Krasnosielcu
Fot. Natalia Lenda, CC BY-SA 4.0
Wąsosz — Wąsosz, Kościół klasztorny karmelitów, ob. pomocniczy NMP
Wąsosz — Wąsosz, Kościół klasztorny karmelitów, ob. pomocniczy NMP
Fot. Zala, CC BY-SA 4.0
Gródek nad Supraślem — Gródek , cerkiew cmentarna p.w. Matki Boskiej Opiekuńczej, 1862
Gródek nad Supraślem — Gródek , cerkiew cmentarna p.w. Matki Boskiej Opiekuńczej, 1862
Fot. Sławomir Milejski, CC BY 3.0
Sztabin nad Biebrzą — Biebrza w pobliżu Sztabina, woj. podlaskie
Sztabin nad Biebrzą — Biebrza w pobliżu Sztabina, woj. podlaskie
Fot. Przykuta, CC BY-SA 4.0
Grabowiec — Church in Grabowiec
Grabowiec — Church in Grabowiec
Fot. Wojciech Koczułap, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 300 km

Pokaż wszystkie (85) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Ziemia drohicka – przewodnik
Miasta i starówki

Ziemia drohicka – przewodnik

Gród na skarpie nad Bugiem, który był stolicą dawnego Podlasia, miasteczka magnackich rodów i jedna z najdzikszych rzek Polski – przewodnik po ziemi d…

2–3 dni
Bug – kajakiem po dzikiej rzece
Kajaki i spływy

Bug – kajakiem po dzikiej rzece

Jedna z ostatnich nieuregulowanych dużych rzek Europy: szerokie zakola, piaszczyste wyspy, starorzecza pełne ptaków i nadbużańskie miasteczka.

1–5 dni
Drohiczyn nad Bugiem i dolina Bugu
Kajaki i spływy

Drohiczyn nad Bugiem i dolina Bugu

Jedno z najstarszych miast Podlasia na wysokiej skarpie nad Bugiem: Góra Zamkowa z panoramą doliny, trzy świątynie i spływ jedną z najdzikszych rzek P…

1 dzień

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →