Wąsosz – gotycki kościół i dawne miasto królewskie
Ceglany kościół z początku XVI wieku, „klasztorek” karmelitów przy rynku i pamięć dawnego miasta, które miało własny powiat i zamek – Wąsosz to cichy zakątek północnego Podlasia między Biebrzą a Mazurami.
Fot. Zala, CC BY-SA 4.0
Wąsosz to wieś licząca ok. 1,1 tysiąca mieszkańców, siedziba gminy w powiecie grajewskim, na północy województwa podlaskiego. Historycznie należy do mazowieckiej ziemi wiskiej. Przez ponad cztery stulecia był miastem królewskim z własnym powiatem, sądem i zamkiem. Dziś to spokojna rolnicza miejscowość, ale jej zabytki świadczą o dawnym znaczeniu.
Historia
Wąsosz założono w 1428 roku przy ujściu dwóch rzek – pierwotnie nosił nazwę Wąsosze. W 1436 roku książę Władysław I płocki nadał mu prawa chełmińskie wraz z wolną łaźnią, wagą i postrzygalnią sukna. Książęta mazowieccy zbudowali tu zamek obronny, a w 1471 roku utworzono powiat wąsoski z sądem ziemskim i grodzkim. W 1564 roku miasto liczyło ok. 300 domów. Upadek przyniosły potop szwedzki w 1656 roku, wojna północna i rozwój pobliskiego Szczuczyna. W 1870 roku Wąsosz utracił prawa miejskie.
Kościół Przemienienia Pańskiego
Najcenniejszym zabytkiem jest kościół Przemienienia Pańskiego – późnogotycka, trójnawowa świątynia z cegły, wzniesiona w latach 1508–1532. W jej wnętrzu zachowały się trzy murowane ołtarze i epitafium z białego marmuru. To jeden z nielicznych gotyckich kościołów w tej części Podlasia.
„Klasztorek” karmelitów
Przy rynku stoi kościół Narodzenia NMP, nazywany przez mieszkańców „klasztorkiem”. Klasztor karmelitów ufundował w 1605 roku mieszczanin Andrzej Rogala, a kościół powstał ok. 1625 roku. W środku znajduje się obraz Matki Boskiej z XVI wieku, trumna przypisywana rycerzowi i odkryte podczas remontu sgraffito z Ostatnią Wieczerzą. Klasztor zlikwidowano po powstaniu styczniowym.
Pamięć
W lipcu 1941 roku, tuż po wkroczeniu wojsk niemieckich, zamordowano niemal całą społeczność żydowską Wąsosza. Na cmentarzu żydowskim znajduje się mogiła ofiar. Wizyta w tym miejscu to okazja do zadumy nad tragiczną historią pogranicza.
Ziemia wiska i Biebrza
Wąsosz leżał w dawnej ziemi wiskiej – jednej z ziem Mazowsza, której ośrodkiem była Wizna nad Narwią. Na południe od miasteczka rozciągają się rozlewiska Biebrzy, a na północy zaczynają się już jeziora Mazur. Dzięki temu Wąsosz to dobry punkt wypadowy na wycieczki przyrodnicze.
Plan wizyty
- Rano kościół Przemienienia Pańskiego.
- Przed południem „klasztorek” przy rynku i park.
- Po południu Szczuczyn z barokowym klasztorem pijarów albo Biebrza.
Ciekawostki
- Do 2003 roku istniały dwie wsie – Wąsosz Pierwszy i Wąsosz Drugi – połączone potem w jedną.
- W XIX wieku znaczenie Wąsosza zmalało także przez nową drogę z Warszawy do Kowna, która ominęła miasteczko.
Z dziećmi
Szukanie sgraffita z Ostatnią Wieczerzą i opowieść o dawnym zamku to ciekawa lekcja historii.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni.
Jak dojechać
Wąsosz leży ok. 10 km od Szczuczyna, na północy województwa podlaskiego; najwygodniej dojechać samochodem.
W okolicy
- Szczuczyn – klasztor pijarów.
- Rajgród – jezioro i Góra Zamkowa.
- Goniądz – miasteczko nad Biebrzą.
- Biebrzański Park Narodowy.
- Ełk – kolej wąskotorowa i jezioro.
- Kolno – miasto Jana z Kolna.
- Klasztory karmelitów w Polsce.
- Gotyk ceglany w Polsce.
Gdzie spać
W okolicy Wąsosza działają agroturystyki, a większy wybór jest w Ełku i nad Biebrzą – zobacz noclegi. Więcej sanktuariów: kategoria Sanktuaria i klasztory.
Galeria zdjęć

Fot. Zala, CC BY-SA 4.0

Fot. Zala, CC BY-SA 4.0
Opublikowano: 20.11.2026





