Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Sztetle Podlasia – przewodnik

Miasteczka, w których przed wojną większość mieszkańców stanowili Żydzi, synagogi z XVII i XVIII wieku i cmentarze pełne rzeźbionych macew – przewodnik po sztetlach Podlasia i śladach świata, który zniknął.

Fot. Krzysztof Popławski, Public domain

czas: 2–4 dnitrudność: łatwa

Sztetl to w jidysz małe miasteczko, w którym znaczną część mieszkańców stanowili Żydzi. Na Podlasiu takich miejsc było bardzo wiele – w niektórych miasteczkach Żydzi stanowili ponad dwie trzecie, a nawet dziewięć dziesiątych ludności. Handlowali, prowadzili warsztaty i karczmy, mieli swoje synagogi, szkoły i cmentarze. Zagłada zniszczyła ten świat niemal całkowicie, ale w wielu miejscach zachowały się ślady, które warto poznać.

Tykocin – Wielka Synagoga

Najsłynniejszym zabytkiem żydowskim Podlasia jest Wielka Synagoga w Tykocinie, zbudowana w XVII wieku. Wnętrze z bimą pośrodku sali i ścianami pokrytymi modlitwami w języku hebrajskim należy do najcenniejszych w Polsce. Dziś działa tu muzeum, a barokowy rynek i zamek nad Narwią sprawiają, że Tykocin to idealny cel na cały dzień.

Orla – barokowa synagoga

W Orli przy dawnym rynku stoi murowana, barokowa synagoga z wysokim dachem i fragmentami malowideł we wnętrzu. Według lokalnej opowieści Żydzi kupili ją od Radziwiłłów jako dawny zbór kalwiński. Orla leży na szlaku drewnianych cerkwi – to dobry przykład wielokulturowego Podlasia.

Krynki – gwiaździsty rynek i kirkut

Krynki przy granicy z Białorusią słyną z niezwykłego gwiaździstego rynku, z którego rozchodzi się kilkanaście ulic. Po żydowskiej społeczności zostały ruiny Wielkiej Synagogi i rozległy kirkut na wzgórzu z tysiącami macew zdobionych płaskorzeźbami dłoni, świeczników, ptaków i lwów. Niedaleko leżą tatarskie Kruszyniany i Bohoniki.

Siemiatycze – synagoga księżnej Jabłonowskiej

W Siemiatyczach stoi klasycystyczna synagoga z końca XVIII wieku, ufundowana przez księżnę Annę Jabłonowską – właścicielkę miasta. Jej projekt przypisuje się Szymonowi Bogumiłowi Zugowi. To rzadki przykład synagogi wzniesionej z inicjatywy chrześcijańskiej fundatorki.

Czyżew, Kolno, Zambrów i Wąsosz

W zachodniej części Podlasia, na dawnym Mazowszu, leżą miasteczka, w których Żydzi stanowili większość mieszkańców. W Czyżewie w XIX wieku ponad 90 procent ludności było pochodzenia żydowskiego; zachował się budynek synagogi. W Kolnie dawna synagoga z XVIII wieku mieści dziś hotel. W Zambrowie i Wąsoszu pozostały cmentarze żydowskie i miejsca pamięci ofiar 1941 roku.

Jak zwiedzać

  • Tykocin najlepiej odwiedzić w drodze z Białegostoku nad Narew.
  • Krynki, Kruszyniany i Bohoniki to jednodniowa pętla po szlaku tatarskim i żydowskim.
  • Orlę i Siemiatycze łatwo połączyć z wizytą na Grabarce i w Hajnówce.
  • Czyżew, Zambrów, Kolno i Wąsosz leżą na trasie z Warszawy w stronę Mazur.

Ciekawostki

  • Słowo „sztetl” pochodzi z jidysz i oznacza po prostu „miasteczko”.
  • Na macewach często przedstawiano symbole: dłonie oznaczały kapłanów, a dzban – lewitów.

Z dziećmi i młodzieżą

Szukanie symboli na macewach i rozmowa o tym, jak wyglądało życie w dawnym miasteczku, to dobra lekcja historii dla starszych dzieci.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni; muzea w synagogach są otwarte także zimą.

W okolicy

Gdzie spać

W Białymstoku, Tykocinie i Siemiatyczach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Tykocin — Mały Rynek, the Little Square in Tykocin, Poland, on Piłsudskiego Street, in winter 2006.
Tykocin — Mały Rynek, the Little Square in Tykocin, Poland, on Piłsudskiego Street, in winter 2006.
Fot. Krzysztof Popławski, Public domain
Orla — Synagoga w Orli.
Orla — Synagoga w Orli.
Fot. Yarl, CC BY-SA 3.0
Krynki — Krynki, d. Rynek, rondo
Krynki — Krynki, d. Rynek, rondo
Fot. Zala, CC BY-SA 4.0
Siemiatycze — Siemiatycze, Poland
Siemiatycze — Siemiatycze, Poland
Fot. Konrad Wąsik, CC BY 3.0
Czyżew — ul. Duży Rynek 15
Czyżew — ul. Duży Rynek 15
Fot. Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 120 km

Pokaż wszystkie (131) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Miasteczka Podlasia – przewodnik
Miasta i starówki

Miasteczka Podlasia – przewodnik

Barokowa synagoga nad Narwią, monaster w puszczy, rynek z dwunastoma ulicami jak promienie gwiazdy i miasteczka nad bagnami Biebrzy – przewodnik po mi…

2–5 dni

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →