Sztetle Podlasia – przewodnik
Miasteczka, w których przed wojną większość mieszkańców stanowili Żydzi, synagogi z XVII i XVIII wieku i cmentarze pełne rzeźbionych macew – przewodnik po sztetlach Podlasia i śladach świata, który zniknął.
Fot. Krzysztof Popławski, Public domain
Sztetl to w jidysz małe miasteczko, w którym znaczną część mieszkańców stanowili Żydzi. Na Podlasiu takich miejsc było bardzo wiele – w niektórych miasteczkach Żydzi stanowili ponad dwie trzecie, a nawet dziewięć dziesiątych ludności. Handlowali, prowadzili warsztaty i karczmy, mieli swoje synagogi, szkoły i cmentarze. Zagłada zniszczyła ten świat niemal całkowicie, ale w wielu miejscach zachowały się ślady, które warto poznać.
Tykocin – Wielka Synagoga
Najsłynniejszym zabytkiem żydowskim Podlasia jest Wielka Synagoga w Tykocinie, zbudowana w XVII wieku. Wnętrze z bimą pośrodku sali i ścianami pokrytymi modlitwami w języku hebrajskim należy do najcenniejszych w Polsce. Dziś działa tu muzeum, a barokowy rynek i zamek nad Narwią sprawiają, że Tykocin to idealny cel na cały dzień.
Orla – barokowa synagoga
W Orli przy dawnym rynku stoi murowana, barokowa synagoga z wysokim dachem i fragmentami malowideł we wnętrzu. Według lokalnej opowieści Żydzi kupili ją od Radziwiłłów jako dawny zbór kalwiński. Orla leży na szlaku drewnianych cerkwi – to dobry przykład wielokulturowego Podlasia.
Krynki – gwiaździsty rynek i kirkut
Krynki przy granicy z Białorusią słyną z niezwykłego gwiaździstego rynku, z którego rozchodzi się kilkanaście ulic. Po żydowskiej społeczności zostały ruiny Wielkiej Synagogi i rozległy kirkut na wzgórzu z tysiącami macew zdobionych płaskorzeźbami dłoni, świeczników, ptaków i lwów. Niedaleko leżą tatarskie Kruszyniany i Bohoniki.
Siemiatycze – synagoga księżnej Jabłonowskiej
W Siemiatyczach stoi klasycystyczna synagoga z końca XVIII wieku, ufundowana przez księżnę Annę Jabłonowską – właścicielkę miasta. Jej projekt przypisuje się Szymonowi Bogumiłowi Zugowi. To rzadki przykład synagogi wzniesionej z inicjatywy chrześcijańskiej fundatorki.
Czyżew, Kolno, Zambrów i Wąsosz
W zachodniej części Podlasia, na dawnym Mazowszu, leżą miasteczka, w których Żydzi stanowili większość mieszkańców. W Czyżewie w XIX wieku ponad 90 procent ludności było pochodzenia żydowskiego; zachował się budynek synagogi. W Kolnie dawna synagoga z XVIII wieku mieści dziś hotel. W Zambrowie i Wąsoszu pozostały cmentarze żydowskie i miejsca pamięci ofiar 1941 roku.
Jak zwiedzać
- Tykocin najlepiej odwiedzić w drodze z Białegostoku nad Narew.
- Krynki, Kruszyniany i Bohoniki to jednodniowa pętla po szlaku tatarskim i żydowskim.
- Orlę i Siemiatycze łatwo połączyć z wizytą na Grabarce i w Hajnówce.
- Czyżew, Zambrów, Kolno i Wąsosz leżą na trasie z Warszawy w stronę Mazur.
Ciekawostki
- Słowo „sztetl” pochodzi z jidysz i oznacza po prostu „miasteczko”.
- Na macewach często przedstawiano symbole: dłonie oznaczały kapłanów, a dzban – lewitów.
Z dziećmi i młodzieżą
Szukanie symboli na macewach i rozmowa o tym, jak wyglądało życie w dawnym miasteczku, to dobra lekcja historii dla starszych dzieci.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni; muzea w synagogach są otwarte także zimą.
W okolicy
- Tykocin – rynek, synagoga i zamek.
- Orla – synagoga na Podlasiu.
- Krynki – gwiaździsty rynek i kirkut.
- Siemiatycze – miasto księżnej Jabłonowskiej.
- Czyżew – dworzec-muzeum.
- Wąsosz – gotycki kościół.
- Sztetle Mazowsza.
- Dziedzictwo żydowskie w Polsce.
- Jedwabne – miasteczko i miejsce pamięci.
Gdzie spać
W Białymstoku, Tykocinie i Siemiatyczach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Krzysztof Popławski, Public domain

Fot. Yarl, CC BY-SA 3.0

Fot. Zala, CC BY-SA 4.0

Fot. Konrad Wąsik, CC BY 3.0

Fot. Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 20.11.2026



