Jedwabne – miasteczko i miejsce pamięci
Spokojne miasteczko z prostokątnym rynkiem, kościołem i dworskim parkiem, a zarazem miejsce jednej z najtrudniejszych kart w historii polsko-żydowskiej – Jedwabne to cel wycieczki, która skłania do refleksji.
Fot. nieznany, CC BY-SA 3.0
Jedwabne to miasteczko liczące ok. 1,7 tysiąca mieszkańców, położone w powiecie łomżyńskim, na Wysoczyźnie Kolneńskiej. Tu ma swój początek struga Jedwabianka, która płynie ku Narwi w okolice Wizny. Miasteczko zachowało historyczny układ ulic z prostokątnym placem w centrum. Jego nazwa znana jest w całej Polsce przede wszystkim z powodu tragedii z lipca 1941 roku.
Historia
Pierwszy drewniany kościół powstał tu w 1417 roku, a sama miejscowość pojawia się w źródłach w 1455 roku. W XVII wieku dobra należały do Kraszewskich, a w 1777 roku przeszły w ręce Stanisława Rembielińskiego. 17 lipca 1736 roku król August III nadał Jedwabnemu prawa miejskie. W XIX wieku rozwijało się tu tkactwo – w 1851 roku działało 17 warsztatów tkackich. Miasto utraciło prawa w 1866 roku i odzyskało je w 1927 roku.
Sztetl
Od XVIII wieku większość mieszkańców Jedwabnego stanowili Żydzi – w 1897 roku było ich ponad 1900 na ok. 2500 mieszkańców. Prowadzili sklepy, warsztaty i handel, mieli swoje domy modlitwy i cmentarz. Zachował się cmentarz żydowski z pierwszej połowy XIX wieku.
Zbrodnia 10 lipca 1941 roku
10 lipca 1941 roku, kilkanaście dni po wkroczeniu wojsk niemieckich, zamordowano w Jedwabnem co najmniej 340 Żydów – większość z nich spalono w stodole. Według ustaleń śledztwa Instytutu Pamięci Narodowej sprawcami byli polscy mieszkańcy miasteczka i okolic, działający z inspiracji Niemców. Po wojnie skazano dziesięciu uczestników zbrodni. W 2001 roku w miejscu zbrodni odsłonięto nowy pomnik, który zastąpił wcześniejsze upamiętnienie z nieprawdziwym napisem. Miejsce to jest dziś ważnym punktem pamięci i rozmowy o trudnej historii.
Kościół i dwór
Parafialny kościół św. Jakuba Apostoła zbudowano w 1926 roku, a otaczający go mur – w latach 1926–1935. Zachowały się też plebania z końca XIX wieku, zespół dworski z parkiem i aleją kasztanową oraz niemiecki cmentarz wojenny z I wojny światowej.
Okolica – Wizna i Biebrza
Jedwabne leży na skraju ziemi łomżyńskiej i dawnej ziemi wiskiej. Kilkanaście kilometrów na południowy wschód, w Wiźnie, zachowały się bunkry obrońców z września 1939 roku, a dalej rozciągają się rozlewiska Biebrzy i Narwi – jedne z najcenniejszych terenów przyrodniczych w Polsce. Wycieczkę do Jedwabnego warto połączyć z wizytą w Łomży i spacerem nad rzeką.
Plan wizyty
- Rano kościół i rynek z historycznym układem ulic.
- Przed południem pomnik ofiar 1941 roku i cmentarz żydowski.
- Po południu Wizna nad Narwią albo Łomża.
Ciekawostki
- W połowie XIX wieku Jedwabne zajmowało wysokie miejsce wśród ośrodków tkackich Królestwa Polskiego.
- Proboszcz Jedwabnego z lat 30., ks. Ryszard Szumowski, został w 1940 roku aresztowany przez NKWD i skazany na śmierć.
Z młodzieżą
Wizyta w Jedwabnem to dobra okazja do rozmowy ze starszą młodzieżą o odpowiedzialności, pamięci i trudnych kartach historii.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok; w lipcu odbywają się uroczystości upamiętniające ofiary.
Jak dojechać
Jedwabne leży ok. 20 km na północny wschód od Łomży; najwygodniej dojechać samochodem.
W okolicy
- Łomża – katedra i Drozdowo.
- Wizna – polskie Termopile.
- Wąsosz – gotycki kościół.
- Kolno – miasto Jana z Kolna.
- Sztetle Podlasia.
- Ziemia łomżyńska.
Gdzie spać
W okolicy Jedwabnego działają agroturystyki, a większy wybór jest w Łomży – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. nieznany, CC BY-SA 3.0

Fot. Aw58, CC BY-SA 4.0

Fot. Aw58, CC BY-SA 4.0
Opublikowano: 20.11.2026



