Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Sztetle Mazowsza – przewodnik

Miasteczka, w których przed wojną Żydzi stanowili połowę, a czasem cztery piąte mieszkańców – przewodnik po sztetlach Mazowsza, ich synagogach, cmentarzach i pamięci o społecznościach, które zniknęły w czasie Zagłady.

Fot. Piotr Moroz, CC BY-SA 3.0 pl

czas: 1–7 dnitrudność: łatwa

Sztetl – z jidysz „miasteczko” – to słowo, które opisuje cały świat. Przez stulecia w setkach małych miast Mazowsza Żydzi żyli obok Polaków, prowadzili sklepy i warsztaty, modlili się w synagogach i chowali zmarłych na własnych cmentarzach. W wielu miasteczkach stanowili większość mieszkańców. Ten świat zniknął niemal całkowicie w czasie Zagłady. Dziś jego śladów trzeba szukać uważnie – w budynkach dawnych synagog, na cmentarzach z ocalałymi macewami i w pamięci, którą podtrzymują muzea i lokalni pasjonaci.

Góra Kalwaria i Przysucha – stolice chasydów

Mazowsze było jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Europie. W Górze Kalwarii w XIX wieku osiadł cadyk, który założył dynastię Ger – do dziś przyjeżdżają tu chasydzcy pielgrzymi, by modlić się przy grobach cadyków. W Przysusze działał Jakub Icchak, zwany „Świętym Żydem”, twórca szkoły chasydzkiej kładącej nacisk na szczerość modlitwy. Zachowała się tam murowana synagoga z XVIII wieku.

Szydłowiec – wielki cmentarz

W Szydłowcu na ziemi radomskiej znajduje się cmentarz żydowski, należący do największych zachowanych nekropolii żydowskich w Polsce. Kamienne macewy z bogatą symboliką – dłońmi kapłanów, lwami, świecznikami – pokazują kunszt dawnych kamieniarzy.

Płońsk i Nasielsk

Z Płońska pochodził Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela. W pobliskim Nasielsku w 1938 roku amerykańscy Żydzi David i Lena Kurtz nakręcili kolorowy film o życiu miasteczka – dziś przechowywany w Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie, to jedno z nielicznych tak żywych świadectw przedwojennego sztetla.

Kałuszyn, Przytyk i Zwoleń

W Kałuszynie Żydzi stanowili ponad 80 procent mieszkańców, a wielu z nich wyrabiało tałesy – modlitewne szale. W Przytyku pod Radomiem odsetek ten był podobny, a w 1936 roku doszło tu do tragicznych zajść znanych jako pogrom w Przytyku. W Zwoleniu, mieście Jana Kochanowskiego, żydowska społeczność liczyła blisko połowę mieszkańców.

Południowe Podlasie

Na wschodnim krańcu Mazowsza leżą Sokołów Podlaski, Łosice i Mordy – miasteczka, w których Żydzi tworzyli znaczną część ludności i prowadzili większość sklepów. W Sokołowie zachowała się dawna synagoga przy ulicy Magistrackiej. Mieszkańców tych miasteczek Niemcy wywieźli w 1942 roku do obozu zagłady w Treblince.

Jak zwiedzać

  • Górę Kalwarię i Przysuchę warto zobaczyć w jednej wycieczce z Warszawy na południe.
  • Płońsk i Nasielsk leżą na północ od stolicy, a Kałuszyn – przy trasie na Siedlce.
  • Cmentarze żydowskie bywają zamknięte – warto wcześniej sprawdzić, kto udostępnia klucze.
  • Na cmentarzu mężczyźni powinni nakryć głowę, a w szabat nie odwiedza się nekropolii.

Ciekawostki

  • Słowo „sztetl” pochodzi od niemieckiego „Städtel”, czyli „miasteczko”.
  • Na grobach odwiedzający kładą kamyki zamiast kwiatów – to żydowski zwyczaj upamiętnienia zmarłych.

Z dziećmi

Rozmowa o tym, jak wyglądało życie w dawnym miasteczku, gdzie obok siebie stały kościół i synagoga, to dobra lekcja historii i tolerancji dla starszych dzieci.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok; w wielu miasteczkach odbywają się dni kultury żydowskiej i spacery z przewodnikiem.

W okolicy

Gdzie spać

W Warszawie, Radomiu i Siedlcach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Góra Kalwaria — Góra Kalwaria , ul. Ratuszowa - ratusz (1830), front od ul. Ratuszowej (zabytek nr 1021/99
Góra Kalwaria — Góra Kalwaria , ul. Ratuszowa - ratusz (1830), front od ul. Ratuszowej (zabytek nr 1021/99
Fot. Piotr Moroz, CC BY-SA 3.0 pl
Przysucha — Przysucha , Aleja Jana Pawła II 11 - dwór Dembińskich, obecnie muzeum (zabytek nr 873/A z
Przysucha — Przysucha , Aleja Jana Pawła II 11 - dwór Dembińskich, obecnie muzeum (zabytek nr 873/A z
Fot. Rafał Terkner, CC BY-SA 3.0 pl
Szydłowiec — Szydłowiec. Zamek.
Szydłowiec — Szydłowiec. Zamek.
Fot. Gorofil, CC BY-SA 4.0
Nasielsk — Saint Adalbert of Prague church in Nasielsk
Nasielsk — Saint Adalbert of Prague church in Nasielsk
Fot. Wistula, CC BY 3.0
Kałuszyn — Church of the Assumption in Kałuszyn
Kałuszyn — Church of the Assumption in Kałuszyn
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 200 km

Pokaż wszystkie (239) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Otwock Wielki – pałac na wyspie
Pałace i dwory

Otwock Wielki – pałac na wyspie

Barokowy pałac marszałka Bielińskiego na wyspie starorzecza Wisły, z Muzeum Wnętrz Muzeum Narodowego w Warszawie i groblą prowadzącą przez wodę – jedn…

2 godziny
Góra Kalwaria – Nowa Jerozolima
Sanktuaria i klasztory

Góra Kalwaria – Nowa Jerozolima

Miasto założone w XVII wieku jako Nowa Jerozolima, z kaplicami kalwarii, śladami chasydzkiej dynastii i widokiem ze skarpy na Wisłę.

pół dnia

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →