Sztetle Mazowsza – przewodnik
Miasteczka, w których przed wojną Żydzi stanowili połowę, a czasem cztery piąte mieszkańców – przewodnik po sztetlach Mazowsza, ich synagogach, cmentarzach i pamięci o społecznościach, które zniknęły w czasie Zagłady.
Fot. Piotr Moroz, CC BY-SA 3.0 pl
Sztetl – z jidysz „miasteczko” – to słowo, które opisuje cały świat. Przez stulecia w setkach małych miast Mazowsza Żydzi żyli obok Polaków, prowadzili sklepy i warsztaty, modlili się w synagogach i chowali zmarłych na własnych cmentarzach. W wielu miasteczkach stanowili większość mieszkańców. Ten świat zniknął niemal całkowicie w czasie Zagłady. Dziś jego śladów trzeba szukać uważnie – w budynkach dawnych synagog, na cmentarzach z ocalałymi macewami i w pamięci, którą podtrzymują muzea i lokalni pasjonaci.
Góra Kalwaria i Przysucha – stolice chasydów
Mazowsze było jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Europie. W Górze Kalwarii w XIX wieku osiadł cadyk, który założył dynastię Ger – do dziś przyjeżdżają tu chasydzcy pielgrzymi, by modlić się przy grobach cadyków. W Przysusze działał Jakub Icchak, zwany „Świętym Żydem”, twórca szkoły chasydzkiej kładącej nacisk na szczerość modlitwy. Zachowała się tam murowana synagoga z XVIII wieku.
Szydłowiec – wielki cmentarz
W Szydłowcu na ziemi radomskiej znajduje się cmentarz żydowski, należący do największych zachowanych nekropolii żydowskich w Polsce. Kamienne macewy z bogatą symboliką – dłońmi kapłanów, lwami, świecznikami – pokazują kunszt dawnych kamieniarzy.
Płońsk i Nasielsk
Z Płońska pochodził Dawid Ben Gurion, pierwszy premier Izraela. W pobliskim Nasielsku w 1938 roku amerykańscy Żydzi David i Lena Kurtz nakręcili kolorowy film o życiu miasteczka – dziś przechowywany w Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie, to jedno z nielicznych tak żywych świadectw przedwojennego sztetla.
Kałuszyn, Przytyk i Zwoleń
W Kałuszynie Żydzi stanowili ponad 80 procent mieszkańców, a wielu z nich wyrabiało tałesy – modlitewne szale. W Przytyku pod Radomiem odsetek ten był podobny, a w 1936 roku doszło tu do tragicznych zajść znanych jako pogrom w Przytyku. W Zwoleniu, mieście Jana Kochanowskiego, żydowska społeczność liczyła blisko połowę mieszkańców.
Południowe Podlasie
Na wschodnim krańcu Mazowsza leżą Sokołów Podlaski, Łosice i Mordy – miasteczka, w których Żydzi tworzyli znaczną część ludności i prowadzili większość sklepów. W Sokołowie zachowała się dawna synagoga przy ulicy Magistrackiej. Mieszkańców tych miasteczek Niemcy wywieźli w 1942 roku do obozu zagłady w Treblince.
Jak zwiedzać
- Górę Kalwarię i Przysuchę warto zobaczyć w jednej wycieczce z Warszawy na południe.
- Płońsk i Nasielsk leżą na północ od stolicy, a Kałuszyn – przy trasie na Siedlce.
- Cmentarze żydowskie bywają zamknięte – warto wcześniej sprawdzić, kto udostępnia klucze.
- Na cmentarzu mężczyźni powinni nakryć głowę, a w szabat nie odwiedza się nekropolii.
Ciekawostki
- Słowo „sztetl” pochodzi od niemieckiego „Städtel”, czyli „miasteczko”.
- Na grobach odwiedzający kładą kamyki zamiast kwiatów – to żydowski zwyczaj upamiętnienia zmarłych.
Z dziećmi
Rozmowa o tym, jak wyglądało życie w dawnym miasteczku, gdzie obok siebie stały kościół i synagoga, to dobra lekcja historii i tolerancji dla starszych dzieci.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok; w wielu miasteczkach odbywają się dni kultury żydowskiej i spacery z przewodnikiem.
W okolicy
- Góra Kalwaria – Nowa Jerozolima.
- Przysucha – muzeum Oskara Kolberga.
- Szydłowiec – zamek Radziwiłłów.
- Nasielsk – gród i kościół św. Wojciecha.
- Kałuszyn – pole bitwy 1939 i sztetl.
- Chasydzi w Polsce – miejsca pamięci.
- Cmentarze żydowskie w Polsce.
- POLIN – Muzeum Historii Żydów Polskich.
- Sztetle Podlasia – przewodnik.
Gdzie spać
W Warszawie, Radomiu i Siedlcach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Piotr Moroz, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Rafał Terkner, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Gorofil, CC BY-SA 4.0

Fot. Wistula, CC BY 3.0

Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl
Opublikowano: 20.11.2026



