Stężyca – dawne miasto królewskie nad Wisłą
Gotycki kościół z XV wieku, miejsce wielkiego zjazdu szlachty w czasie bezkrólewia i rynek, który zabrała Wisła – Stężyca to dziś spokojna wieś, która przez ponad pięć stuleci była miastem królewskim.
Fot. Marcin Białek, CC BY-SA 4.0
Stężyca to dziś wieś gminna licząca ok. 1,8 tysiąca mieszkańców, położona w powiecie ryckim, ok. 7 km od Dęblina, w pobliżu dawnej przeprawy przez Wisłę i ujścia Wieprza. Przez ponad pięćset lat – od 1330 do 1869 roku – była miastem królewskim i stolicą ziemi stężyckiej w województwie sandomierskim. Działały tu sądy szlacheckie, a w czasie bezkrólewia po ucieczce Henryka Walezego odbył się w Stężycy wielki zjazd szlachty.
Historia
Lokację miejską datuje się na 1330 rok, a w 1442 roku król Władysław Warneńczyk wystawił przywilej na prawie magdeburskim. W XIV i XV wieku Stężyca przejęła funkcje pobliskiego Sieciechowa i stała się ośrodkiem ziemi stężyckiej – siedzibą sądów szlacheckich, a od 1569 roku – starostwa. W 1543 roku Zygmunt Stary pozwolił mieszczanom pobierać opłaty za przejazd przez most na Wieprzu. W 1580 roku miasto strawił pożar, po którym Stefan Batory zwolnił je na sześć lat z podatków. W XIX wieku nowy trakt omijający Stężycę odciął ją od szlaków handlowych, a w 1869 roku utraciła prawa miejskie.
Zjazd w czasie bezkrólewia
W 1575 roku, po ucieczce Henryka Walezego z Polski, w Stężycy odbył się zjazd szlachecki, w którym wzięło udział ok. 4–5 tysięcy szlachty. Zgromadzeni dyskutowali o sytuacji kraju w czasie bezkrólewia, ale nie doszło do wyboru nowego króla. To jedno z ważnych wydarzeń w dziejach polskiej demokracji szlacheckiej.
Kościół św. Marcina
Najstarszym budynkiem ziemi stężyckiej jest gotycki kościół św. Marcina, wzniesiony ok. 1434 roku. Odbudowywano go po pożarach w XVI wieku, a w 1740 roku dobudowano kaplicę św. Walentego. We wrześniu 1944 roku świątynię ostrzelała niemiecka artyleria – odbudowa trwała siedem lat. Na jednej z cegieł zachował się średniowieczny gmerk, czyli znak warsztatowy.
Kościół pofranciszkański
Drugim zabytkiem jest kościół Przemienienia Pańskiego z 1790 roku – dawny kościół klasztorny franciszkanów, sprowadzonych do Stężycy w 1591 roku. Poprzednia świątynia zawaliła się podmyta przez wodę w czasie wielkiej powodzi w 1749 roku.
Wisła, która zabrała rynek
Stężyca leży na skraju doliny Wisły i przez wieki zmagała się z jej wylewami. W XVIII wieku rzeka pochłonęła południową część dawnego miasta razem z rynkiem. Dziś z nadwiślańskich łąk można podziwiać szeroką dolinę i wyobrazić sobie, jak wyglądało dawne miasto.
Plan wizyty
- Rano gotycki kościół św. Marcina.
- Przed południem kościół pofranciszkański.
- Po południu Dęblin z twierdzą albo Maciejowice z polem bitwy 1794.
Ciekawostki
- Nazwa Stężycy może pochodzić od słowa „stężyć”, czyli umocnić, albo od „tęgi” – duży, mocny.
- W 1791 roku benedyktyni z Sieciechowa otworzyli w miejscowym ratuszu szkołę.
Z dziećmi
Opowieść o rynku, który zabrała rzeka, i spacer nad Wisłą to dobra lekcja geografii i historii w terenie.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni.
Jak dojechać
Stężyca leży przy drodze wojewódzkiej nr 801 z Puław do Warszawy, ok. 7 km od Dęblina; najwygodniej dojechać samochodem.
W okolicy
- Dęblin – twierdza i forty.
- Maciejowice – pole bitwy 1794.
- Puławy – park Czartoryskich.
- Gołąb – domek loretański.
- Kozienice – kolumna Zygmunta Starego.
- Sejmiki szlacheckie – miasta obrad.
- Ryki – pałac Poniatowskiego i stolica karpi.
Gdzie spać
W Dęblinie, Rykach i Puławach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Marcin Białek, CC BY-SA 4.0

Fot. Marcin Białek, CC BY-SA 4.0

Fot. Bartek z Polski, CC0
Opublikowano: 20.11.2026



