Raków – Sarmackie Ateny braci polskich
Miasteczko, w którym przed czterystu laty działała jedna z najsłynniejszych szkół w Europie, dom ariańskiego ministra i cmentarz na Luterskiej Górce – Raków to miejsce, gdzie narodziła się legenda polskiej tolerancji.
Fot. Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 3.0
Raków to dziś niewielka wieś licząca niespełna tysiąc mieszkańców, położona nad rzeką Czarną, przy Zalewie Chańcza, na południowy wschód od Kielc i ok. 15 km na północny zachód od Staszowa. Trudno uwierzyć, że na początku XVII wieku było to jedno z najważniejszych centrów intelektualnych Europy, nazywane „Sarmackimi Atenami”. To tu działała Akademia Rakowska braci polskich – wspólnoty religijnej, która głosiła tolerancję i odrzucała przemoc.
Historia
Miasto założył w 1569 roku Jan Sienieński, kasztelan żarnowski, sympatyk braci polskich, nazywanych też arianami. Ogłosił on w Rakowie tolerancję religijną i zwolnił z podatków nowych osadników. Nazwa pochodzi od herbu Rak, którym pieczętowała się jego żona Jadwiga z Gnoińskich. Raków szybko stał się ośrodkiem braci polskich – działała tu drukarnia, a rzemiosło, tkactwo i papiernictwo kwitły.
Akademia Rakowska
W latach 1602–1638 w Rakowie działała Akademia Rakowska – szkoła o międzynarodowej sławie, do której przyjeżdżali uczniowie z wielu krajów Europy, także spoza wspólnoty ariańskiej. Wykładowcy pisali własne podręczniki, a drukarnia rakowska wydawała dzieła czytane w całej Europie. Na rakowskich prasach powstał m.in. słynny Katechizm Rakowski.
Wyrok z 1638 roku
19 kwietnia 1638 roku sąd królewski zakazał działalności zboru, drukarni i szkoły, a nauczycieli skazał na banicję. Pretekstem było zniszczenie przydrożnego krzyża przez uczniów, a prawdziwą przyczyną – narastająca kontrreformacja. Po wygnaniu braci polskich miasto upadło. W 1641 roku biskup Jakub Zadzik sprowadził do Rakowa reformatów, a w 1869 roku miejscowość utraciła prawa miejskie.
Zabytki
W Rakowie zachował się historyczny układ urbanistyczny z zabudową małomiasteczkową. Pamiątką po braciach polskich jest dom ministra ariańskiego i tzw. Dom wójta z przełomu XVI i XVII wieku oraz cmentarz na Luterskiej Górce. Parafialny kościół Świętej Trójcy z lat 1640–1650 stoi obok dzwonnicy z XVIII wieku, a dawny kościół reformatów pw. św. Anny pochodzi z 1641 roku.
Pamięć
W XIX wieku w Rakowie mieszkała liczna społeczność żydowska. Drewniana synagoga z XVII wieku spłonęła w czasie wojny. W 1940 roku Niemcy utworzyli tu getto dla ok. 1700 osób, a w grudniu 1942 roku jego mieszkańców wywieźli do Treblinki.
Zalew Chańcza
Obok Rakowa rozciąga się Zalew Chańcza na rzece Czarnej – sztuczny zbiornik otoczony lasami, popularny wśród wędkarzy, żeglarzy i plażowiczów. Wokół prowadzą szlaki, m.in. żółty szlak z Szydłowa do Widełek.
Plan wizyty
- Rano dom ariański i Luterska Górka.
- Przed południem kościoły Świętej Trójcy i św. Anny.
- Po południu kąpiel lub spacer nad Zalewem Chańcza.
Ciekawostki
- Raków od początku zakładano jako miasto otwarte dla ludzi różnych wyznań.
- Wśród uczniów Akademii Rakowskiej byli młodzi ludzie z rodzin katolickich i protestanckich, przyciągani poziomem nauczania.
Z dziećmi
Wycieczka nad zalew i opowieść o szkole, do której przed wiekami przyjeżdżali uczniowie z całej Europy, to dobry plan na rodzinny dzień.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni; latem nad Zalewem Chańcza.
Jak dojechać
Raków leży ok. 15 km na północny zachód od Staszowa i ok. 40 km na południowy wschód od Kielc; najwygodniej dojechać samochodem.
W okolicy
- Arianie – bracia polscy, ślady.
- Szydłów – mury obronne i śliwki.
- Chmielnik – synagoga.
- Staszów – rynek i kaplica Tęczyńskich.
- Rytwiany – pustelnia Złotego Lasu.
- Daleszyce – zegar słoneczny.
Gdzie spać
Nad Zalewem Chańcza działają ośrodki i agroturystyki, a większy wybór jest w Staszowie i Kielcach – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 3.0

Fot. Wikipek, Public domain

Fot. EwaRóża, CC BY-SA 3.0

Fot. Wikipek, Public domain
Opublikowano: 20.11.2026




