Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Raków – Sarmackie Ateny braci polskich

Miasteczko, w którym przed czterystu laty działała jedna z najsłynniejszych szkół w Europie, dom ariańskiego ministra i cmentarz na Luterskiej Górce – Raków to miejsce, gdzie narodziła się legenda polskiej tolerancji.

Fot. Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 3.0

czas: 1–2 godzinytrudność: łatwa

Raków to dziś niewielka wieś licząca niespełna tysiąc mieszkańców, położona nad rzeką Czarną, przy Zalewie Chańcza, na południowy wschód od Kielc i ok. 15 km na północny zachód od Staszowa. Trudno uwierzyć, że na początku XVII wieku było to jedno z najważniejszych centrów intelektualnych Europy, nazywane „Sarmackimi Atenami”. To tu działała Akademia Rakowska braci polskich – wspólnoty religijnej, która głosiła tolerancję i odrzucała przemoc.

Historia

Miasto założył w 1569 roku Jan Sienieński, kasztelan żarnowski, sympatyk braci polskich, nazywanych też arianami. Ogłosił on w Rakowie tolerancję religijną i zwolnił z podatków nowych osadników. Nazwa pochodzi od herbu Rak, którym pieczętowała się jego żona Jadwiga z Gnoińskich. Raków szybko stał się ośrodkiem braci polskich – działała tu drukarnia, a rzemiosło, tkactwo i papiernictwo kwitły.

Akademia Rakowska

W latach 1602–1638 w Rakowie działała Akademia Rakowska – szkoła o międzynarodowej sławie, do której przyjeżdżali uczniowie z wielu krajów Europy, także spoza wspólnoty ariańskiej. Wykładowcy pisali własne podręczniki, a drukarnia rakowska wydawała dzieła czytane w całej Europie. Na rakowskich prasach powstał m.in. słynny Katechizm Rakowski.

Wyrok z 1638 roku

19 kwietnia 1638 roku sąd królewski zakazał działalności zboru, drukarni i szkoły, a nauczycieli skazał na banicję. Pretekstem było zniszczenie przydrożnego krzyża przez uczniów, a prawdziwą przyczyną – narastająca kontrreformacja. Po wygnaniu braci polskich miasto upadło. W 1641 roku biskup Jakub Zadzik sprowadził do Rakowa reformatów, a w 1869 roku miejscowość utraciła prawa miejskie.

Zabytki

W Rakowie zachował się historyczny układ urbanistyczny z zabudową małomiasteczkową. Pamiątką po braciach polskich jest dom ministra ariańskiego i tzw. Dom wójta z przełomu XVI i XVII wieku oraz cmentarz na Luterskiej Górce. Parafialny kościół Świętej Trójcy z lat 1640–1650 stoi obok dzwonnicy z XVIII wieku, a dawny kościół reformatów pw. św. Anny pochodzi z 1641 roku.

Pamięć

W XIX wieku w Rakowie mieszkała liczna społeczność żydowska. Drewniana synagoga z XVII wieku spłonęła w czasie wojny. W 1940 roku Niemcy utworzyli tu getto dla ok. 1700 osób, a w grudniu 1942 roku jego mieszkańców wywieźli do Treblinki.

Zalew Chańcza

Obok Rakowa rozciąga się Zalew Chańcza na rzece Czarnej – sztuczny zbiornik otoczony lasami, popularny wśród wędkarzy, żeglarzy i plażowiczów. Wokół prowadzą szlaki, m.in. żółty szlak z Szydłowa do Widełek.

Plan wizyty

  • Rano dom ariański i Luterska Górka.
  • Przed południem kościoły Świętej Trójcy i św. Anny.
  • Po południu kąpiel lub spacer nad Zalewem Chańcza.

Ciekawostki

  • Raków od początku zakładano jako miasto otwarte dla ludzi różnych wyznań.
  • Wśród uczniów Akademii Rakowskiej byli młodzi ludzie z rodzin katolickich i protestanckich, przyciągani poziomem nauczania.

Z dziećmi

Wycieczka nad zalew i opowieść o szkole, do której przed wiekami przyjeżdżali uczniowie z całej Europy, to dobry plan na rodzinny dzień.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni; latem nad Zalewem Chańcza.

Jak dojechać

Raków leży ok. 15 km na północny zachód od Staszowa i ok. 40 km na południowy wschód od Kielc; najwygodniej dojechać samochodem.

W okolicy

Gdzie spać

Nad Zalewem Chańcza działają ośrodki i agroturystyki, a większy wybór jest w Staszowie i Kielcach – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Raków — The Holy Trinity church in Raków, Poland.
Raków — The Holy Trinity church in Raków, Poland.
Fot. Agnieszka Kwiecień, Nova, CC BY-SA 3.0
Raków — Former house of the Polish brethren in Raków, Poland (Sienieńskiego street 6); currently a
Raków — Former house of the Polish brethren in Raków, Poland (Sienieńskiego street 6); currently a
Fot. Wikipek, Public domain
Raków — Vogt house in Raków
Raków — Vogt house in Raków
Fot. EwaRóża, CC BY-SA 3.0
Raków — 17th century Holy Trinity church in Raków, Poland, Kościelna street. Built upon ruins of a
Raków — 17th century Holy Trinity church in Raków, Poland, Kościelna street. Built upon ruins of a
Fot. Wikipek, Public domain

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 10 km

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Kurozwęki – pałac i safari z bizonami
Zoo i oceanaria

Kurozwęki – pałac i safari z bizonami

Barokowy pałac z różowymi fasadami i jedyne w Polsce stado bizonów amerykańskich, które ogląda się z wozu podczas safari – rodzinna atrakcja Ponidzia.

pół dnia – 1 dzień
Szydłów – mury obronne i śliwki
Miasta i starówki

Szydłów – mury obronne i śliwki

Nazywany „polskim Carcassonne”: jeden z najlepiej zachowanych średniowiecznych murów obronnych w Polsce, ruiny zamku, synagoga i sady śliwkowe.

pół dnia

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →