Arianie – śladami braci polskich – przewodnik

Bracia polscy, nazywani przez przeciwników arianami, wyodrębnili się w latach 1562–1565 z polskiego Kościoła kalwińskiego. Odrzucali dogmat Trójcy Świętej, a wielu z nich sprzeciwiało się też noszeniu broni i sprawowaniu urzędów. W XVII wieku ich ośrodki słynęły z wysokiego poziomu nauki. W 1658 roku sejm nakazał im przejść na katolicyzm albo opuścić kraj. Do dziś zostało po nich niewiele, ale te ślady są bardzo ciekawe.

Raków – „Sarmackie Ateny”

Najważniejszym ośrodkiem był Raków w dzisiejszym województwie świętokrzyskim, założony w 1569 roku przez Jana Sienieńskiego. W latach 1602–1638 działała tu Akademia Rakowska, do której przyjeżdżali uczniowie z całej Europy. Tu wydano w 1605 roku Katechizm Rakowski. W 1638 roku sejm nakazał zamknąć akademię. W Rakowie zachował się dom braci polskich.

Pińczów

W Pińczowie w 1563 roku odbył się synod, na którym powstał „mniejszy” Kościół reformowany. Miasto było też ważnym ośrodkiem nauki i przekładów Biblii. Dziś warto zobaczyć tu kaplicę św. Anny i synagogę.

Lusławice – Faust Socyn

W Lusławicach koło Zakliczyna zmarł w 1604 roku Faust Socyn, włoski teolog, który nadał ruchowi kształt. Jego imię dało nazwę socynianizmowi.

Wojciechów i Lubelszczyzna

Ośrodki braci polskich istniały też na Lubelszczyźnie – w Lublinie, Lubartowie i Bełżycach. W Wojciechowie stoi średniowieczna wieża mieszkalna, nazywana tradycyjnie wieżą ariańską.

Podlasie i Mazowsze – Węgrów i Zabłudów

W Węgrowie w 1565 roku od kalwinów odłączyła się grupa związana z Piotrem z Goniądza. W Zabłudowie pod Białymstokiem w 1662 roku odbył się ostatni synod arian.

Inne ślady

Największym zachowanym miejscem pochówku braci polskich jest Ariańska Góra w Kosinowie. Zabytkowe zbory przetrwały w Kolosach i w Cieszkowach, a w Krynicy zachował się ariański grobowiec Orzechowskich.

Jak zwiedzać

• Raków i Pińczów łatwo połączyć w trasę po Ponidziu.
• Lusławice leżą przy trasie z Krakowa do Tarnowa.
• Wojciechów, Bełżyce i Lublin to dobry plan na dzień na Lubelszczyźnie.

Ciekawostki

• Wśród braci polskich byli m.in. Andrzej Frycz Modrzewski, Szymon Budny, Wacław Potocki i Stanisław Lubieniecki.
• Po wygnaniu wielu arian osiedliło się w Holandii, Siedmiogrodzie i Prusach.

Z dziećmi

Wieża w Wojciechowie z kuźnią i opowieść o szkole, do której przyjeżdżali uczniowie z całej Europy, to dobre tematy na rodzinną wycieczkę.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni; latem w Pińczowie i na Ponidziu najlepiej łączy się zwiedzanie z wypoczynkiem nad Nidą.

W okolicy

• Pińczów – kaplica św. Anny.
• Wojciechów – wieża ariańska.
• Bełżyce – kościół św. Pawła.
• Lubartów – pałac Sanguszków.
• Zabłudów – rynek, kościół i cerkiew.
• Liw i Węgrów.
• Dziedzictwo reformacji w Polsce.
• Nida – spływ kajakowy.

Gdzie spać

W Pińczowie, Kielcach i Lublinie działają hotele i pensjonaty, a w okolicy – agroturystyki – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Sanktuaria i klasztory.

Galeria zdjęć

Opublikowano: 13.11.2026