Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Józef Pius Dziekoński – architekt kościołów – przewodnik

Wysokie ceglane wieże, które widać z daleka nad miasteczkami Mazowsza, to często dzieło jednego człowieka – przewodnik po kościołach Józefa Piusa Dziekońskiego, najpłodniejszego architekta sakralnego przełomu XIX i XX wieku.

Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl

czas: 1–7 dnitrudność: łatwa

Józef Pius Dziekoński to architekt, którego dzieła zna niemal każdy mieszkaniec Mazowsza, choć rzadko zna jego nazwisko. Urodził się w 1844 roku w Płocku, studiował w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, a następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Specjalizował się w architekturze sakralnej i zaprojektował kilkaset kościołów, przebudów i rozbudów – głównie na terenie dawnego Królestwa Polskiego. Był współzałożycielem Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości i pierwszym dziekanem Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Zmarł w Warszawie w 1927 roku.

Styl wiślano-bałtycki

Dziekoński był prekursorem i jednym z głównych przedstawicieli tzw. stylu wiślano-bałtyckiego – odmiany neogotyku nawiązującej do ceglanych świątyń średniowiecznego Pomorza, Prus i Mazowsza. Jego kościoły mają zwykle czerwone ceglane mury, strzeliste wieże, ostrołukowe okna i bogato rozczłonkowane szczyty. W czasach zaborów taki styl miał też wymowę patriotyczną – odwoływał się do gotyku jako sztuki narodowej, odmiennej od rosyjskiej architektury cerkiewnej.

Warszawa

W stolicy najbardziej znane jest bazylika katedralna św. Floriana na Pradze, której dwie wysokie wieże stały się symbolem prawobrzeżnej Warszawy. Dziekoński współprojektował też kościół Najświętszego Zbawiciela przy placu Zbawiciela – monumentalną świątynię z dwiema wieżami, widoczną z daleka w osi ulicy Marszałkowskiej. Był także autorem kompleksu szpitala Dzieciątka Jezus.

Białystok i Radom

Dwa wielkie kościoły Dziekońskiego są dziś katedrami. W Białymstoku zaprojektował rozbudowę fary – monumentalną neogotycką świątynię, która stała się archikatedrą. W Radomiu wzniesiono według jego projektu kościół, który jest obecnie katedrą Opieki NMP. Obie budowle dominują nad centrami swoich miast.

Kościoły w małych miastach

Prawdziwą siłą dorobku Dziekońskiego są kościoły w niewielkich miejscowościach. W Kałuszynie stoi kościół z lat 1889–1893, w Nasielsku – świątynia św. Wojciecha, w Przedczu na Kujawach – kościół św. Rodziny z lat 1904–1909, a w Grybowie pod Nowym Sączem – bazylika św. Katarzyny. W lubelskiej Wąwolnicy zaprojektował kościół św. Wojciecha, dziś sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej. Ceglane wieże tych świątyń często są najwyższymi budowlami w okolicy.

Jasna Góra

Dziekoński współpracował także przy odbudowie wieży na Jasnej Górze w Częstochowie po pożarze z 1900 roku, razem ze Stefanem Szyllerem. Wieża klasztorna jest dziś jednym z symboli sanktuarium.

Jak zwiedzać

  • W Warszawie bazylikę na Pradze i kościół Zbawiciela łatwo połączyć w jeden spacer z przejazdem tramwajem.
  • Kałuszyn i Nasielsk to dobre cele wycieczek z Warszawy, a Radom – jednodniowej wyprawy na południe.
  • Grybów warto zobaczyć przy okazji wizyty w Beskidzie Niskim.

Ciekawostki

  • Dziekoński był także konserwatorem zabytków i badał historię sztuki – działał w Komisji do Badań Historii Sztuki w Polsce.
  • W 1919 roku otrzymał doktorat honoris causa Politechniki Lwowskiej.

Z dziećmi

Liczenie wież i szukanie podobieństw między kościołami w różnych miastach to zabawa, która uczy dzieci obserwacji architektury.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok; kościoły najlepiej zwiedzać poza godzinami nabożeństw.

W okolicy

Gdzie spać

W Warszawie, Radomiu i Białymstoku działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Kałuszyn — Church of the Assumption in Kałuszyn
Kałuszyn — Church of the Assumption in Kałuszyn
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl
Nasielsk — Saint Adalbert of Prague church in Nasielsk
Nasielsk — Saint Adalbert of Prague church in Nasielsk
Fot. Wistula, CC BY 3.0
Grybów — Grybów, neogotycki kościół i rynek przy drodze pl:DK28 , styczeń 2006
Grybów — Grybów, neogotycki kościół i rynek przy drodze pl:DK28 , styczeń 2006
Fot. Original uploader was Mareksilarski at pl.wikipedia, CC BY-SA 2.5
Przedecz — Zamek w Przedczu
Przedecz — Zamek w Przedczu
Fot. Kolanin, CC BY 3.0
Wąwolnica — Wąwolnica - rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Wojciecha , obecnie bazylika, 1907
Wąwolnica — Wąwolnica - rzymskokatolicki kościół parafialny pw. św. Wojciecha , obecnie bazylika, 1907
Fot. Piotr Zdrowicki, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 300 km

Pokaż wszystkie (282) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Warszawa – Praga i Muzeum Neonów
Miasta i starówki

Warszawa – Praga i Muzeum Neonów

Przedwojenne kamienice, podwórkowe kapliczki, dawna wytwórnia wódek zamieniona w modne centrum i muzeum świecących neonów z czasów PRL – prawobrzeżna …

pół dnia
Centra nauki w Polsce
Z dziećmi

Centra nauki w Polsce

Eksperymenty, planetaria i interaktywne wystawy – przewodnik po centrach nauki, gdzie dzieci uczą się przez zabawę.

1 dzień
Co robić w deszczowy dzień
Z dziećmi

Co robić w deszczowy dzień

Centra nauki, kopalnie, oceanaria, termy i muzea z interaktywnymi wystawami – pomysły na deszczowy dzień w Polsce, z dziećmi i bez nich.

1 dzień

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →