Józef Pius Dziekoński – architekt kościołów – przewodnik
Wysokie ceglane wieże, które widać z daleka nad miasteczkami Mazowsza, to często dzieło jednego człowieka – przewodnik po kościołach Józefa Piusa Dziekońskiego, najpłodniejszego architekta sakralnego przełomu XIX i XX wieku.
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl
Józef Pius Dziekoński to architekt, którego dzieła zna niemal każdy mieszkaniec Mazowsza, choć rzadko zna jego nazwisko. Urodził się w 1844 roku w Płocku, studiował w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, a następnie w Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu. Specjalizował się w architekturze sakralnej i zaprojektował kilkaset kościołów, przebudów i rozbudów – głównie na terenie dawnego Królestwa Polskiego. Był współzałożycielem Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości i pierwszym dziekanem Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej. Zmarł w Warszawie w 1927 roku.
Styl wiślano-bałtycki
Dziekoński był prekursorem i jednym z głównych przedstawicieli tzw. stylu wiślano-bałtyckiego – odmiany neogotyku nawiązującej do ceglanych świątyń średniowiecznego Pomorza, Prus i Mazowsza. Jego kościoły mają zwykle czerwone ceglane mury, strzeliste wieże, ostrołukowe okna i bogato rozczłonkowane szczyty. W czasach zaborów taki styl miał też wymowę patriotyczną – odwoływał się do gotyku jako sztuki narodowej, odmiennej od rosyjskiej architektury cerkiewnej.
Warszawa
W stolicy najbardziej znane jest bazylika katedralna św. Floriana na Pradze, której dwie wysokie wieże stały się symbolem prawobrzeżnej Warszawy. Dziekoński współprojektował też kościół Najświętszego Zbawiciela przy placu Zbawiciela – monumentalną świątynię z dwiema wieżami, widoczną z daleka w osi ulicy Marszałkowskiej. Był także autorem kompleksu szpitala Dzieciątka Jezus.
Białystok i Radom
Dwa wielkie kościoły Dziekońskiego są dziś katedrami. W Białymstoku zaprojektował rozbudowę fary – monumentalną neogotycką świątynię, która stała się archikatedrą. W Radomiu wzniesiono według jego projektu kościół, który jest obecnie katedrą Opieki NMP. Obie budowle dominują nad centrami swoich miast.
Kościoły w małych miastach
Prawdziwą siłą dorobku Dziekońskiego są kościoły w niewielkich miejscowościach. W Kałuszynie stoi kościół z lat 1889–1893, w Nasielsku – świątynia św. Wojciecha, w Przedczu na Kujawach – kościół św. Rodziny z lat 1904–1909, a w Grybowie pod Nowym Sączem – bazylika św. Katarzyny. W lubelskiej Wąwolnicy zaprojektował kościół św. Wojciecha, dziś sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej. Ceglane wieże tych świątyń często są najwyższymi budowlami w okolicy.
Jasna Góra
Dziekoński współpracował także przy odbudowie wieży na Jasnej Górze w Częstochowie po pożarze z 1900 roku, razem ze Stefanem Szyllerem. Wieża klasztorna jest dziś jednym z symboli sanktuarium.
Jak zwiedzać
- W Warszawie bazylikę na Pradze i kościół Zbawiciela łatwo połączyć w jeden spacer z przejazdem tramwajem.
- Kałuszyn i Nasielsk to dobre cele wycieczek z Warszawy, a Radom – jednodniowej wyprawy na południe.
- Grybów warto zobaczyć przy okazji wizyty w Beskidzie Niskim.
Ciekawostki
- Dziekoński był także konserwatorem zabytków i badał historię sztuki – działał w Komisji do Badań Historii Sztuki w Polsce.
- W 1919 roku otrzymał doktorat honoris causa Politechniki Lwowskiej.
Z dziećmi
Liczenie wież i szukanie podobieństw między kościołami w różnych miastach to zabawa, która uczy dzieci obserwacji architektury.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok; kościoły najlepiej zwiedzać poza godzinami nabożeństw.
W okolicy
- Kałuszyn – pole bitwy 1939.
- Nasielsk – kościół św. Wojciecha.
- Grybów – neogotycka bazylika.
- Przedecz – zamek nad jeziorem.
- Wąwolnica – sanktuarium Matki Bożej Kębelskiej.
- Warszawa – Praga i Muzeum Neonów.
- Neogotyk w Polsce – przewodnik.
- Henryk Marconi – architekt Królestwa Polskiego.
Gdzie spać
W Warszawie, Radomiu i Białymstoku działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Wistula, CC BY 3.0

Fot. Original uploader was Mareksilarski at pl.wikipedia, CC BY-SA 2.5

Fot. Kolanin, CC BY 3.0

Fot. Piotr Zdrowicki, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 20.11.2026



