Kałuszyn – pole bitwy 1939 i dawny sztetl
Miejsce nocnej bitwy z września 1939 roku, trzech starć powstania listopadowego i dawny sztetl, w którym Żydzi stanowili większość mieszkańców – Kałuszyn to niewielkie miasteczko z wielką historią, przy trasie z Warszawy do Siedlec.
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl
Kałuszyn to niewielkie miasteczko liczące ok. 2,7 tysiąca mieszkańców, położone na Wysoczyźnie Kałuszyńskiej we wschodniej części Mazowsza, w powiecie mińskim. Od Warszawy dzieli je ok. 50 km, a od Siedlec – ok. 35 km. Przez miasto biegnie droga krajowa nr 92, a autostrada A2 omija je od południa. Choć dziś to spokojna miejscowość, jej historia obfituje w bitwy i dramatyczne wydarzenia, które warto poznać na miejscu.
Historia
Kałuszyn uzyskał prawa miejskie w 1718 roku od króla Augusta II Mocnego, dzięki staraniom rodu Opackich. Miasteczko leżało na ważnym trakcie z Warszawy na wschód, dlatego wielokrotnie przechodziły przez nie wojska. W czasie kampanii napoleońskiej zostało zniszczone. W 1831 roku, podczas powstania listopadowego, pod Kałuszynem doszło do trzech bitew – w lutym, kwietniu i lipcu. W ostatniej z nich, 10 lipca, polska straż przednia pod dowództwem generała Bonifacego Jagmina pokonała rosyjską straż tylną, biorąc ok. 1200 jeńców. Mieszkańcy wzięli też udział w powstaniu styczniowym.
Bitwa pod Kałuszynem 1939
W nocy z 11 na 12 września 1939 roku pod Kałuszynem stoczono jedną z najbardziej znanych bitew kampanii wrześniowej. Okrążona 1 Dywizja Piechoty Legionów generała Wincentego Kowalskiego przebijała się przez niemiecki kordon. Po północy szwadron 11 Pułku Ułanów porucznika Andrzeja Żylińskiego przeprowadził nocną szarżę, która stała się sygnałem do ataku piechoty – z 85 koni przetrwało podobno tylko 33. Kluczową rolę odegrał III batalion 6 Pułku Piechoty Legionów, który zdobył wzgórze na przedpolu miasta. Niemcy wycofali się w kierunku Siedlec, a dywizja wyrwała się z okrążenia i walczyła dalej. Napis „KAŁUSZYN 11–12 IX 1939” umieszczono na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, a w miasteczku stoi pomnik szarży ułanów.
Dawny sztetl
Przez ponad dwa stulecia Kałuszyn był typowym sztetlem – miasteczkiem z żydowską większością. W 1827 roku Żydzi stanowili ok. 80 procent mieszkańców, a w 1921 roku – ponad 80 procent. Kałuszyn był ważnym ośrodkiem chasydyzmu, a wielu jego mieszkańców zajmowało się wyrobem tałesów, czyli modlitewnych szali. W 1941 roku Niemcy utworzyli getto, zlikwidowane w grudniu 1942 roku – jego mieszkańców wywieziono do Treblinki, a ok. tysiąca osób zamordowano na miejscowym cmentarzu. Zachował się cmentarz żydowski z przełomu XIX i XX wieku.
Zabytki
Największą budowlą miasteczka jest neogotycki kościół Wniebowzięcia NMP i św. Stanisława z końca XIX wieku, zaprojektowany przez Józefa Piusa Dziekońskiego – autora wielu świątyń na Mazowszu. Zachowały się też klasycystyczne budynki ratusza i poczty z pierwszej połowy XIX wieku. Według tradycji w dawnej królewskiej oberży zatrzymał się Napoleon.
Plan wizyty
- Rano kościół i rynek z ratuszem.
- Przed południem pomnik szarży ułanów i miejsca pamięci 1939 roku.
- Po południu cmentarz żydowski albo Mińsk Mazowiecki z pałacem Dernałowiczów.
Ciekawostki
- W 1991 roku Kałuszyn przystąpił do Międzynarodowego Stowarzyszenia Miast Pokoju.
- Kałuszyn to jedno z nielicznych miejsc, gdzie toczyły się bitwy zarówno w powstaniu listopadowym, jak i w kampanii wrześniowej.
Z dziećmi
Opowieść o nocnej szarży ułanów przy pomniku to dobra lekcja historii dla starszych dzieci.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok; we wrześniu odbywają się uroczystości rocznicowe bitwy.
Jak dojechać
Kałuszyn leży ok. 50 km na wschód od Warszawy, przy drodze krajowej nr 92 i niedaleko autostrady A2; najwygodniej dojechać samochodem.
W okolicy
- Mińsk Mazowiecki – pałac Dernałowiczów.
- Siedlce – pałac Ogińskich.
- Liw i Węgrów – zamek i lustro Twardowskiego.
- Wrzesień 1939 – miejsca pamięci.
- Powstanie listopadowe – miejsca pamięci.
- Chasydzi w Polsce – miejsca pamięci.
Gdzie spać
W Kałuszynie i przy autostradzie A2 działają motele i pensjonaty, a większy wybór jest w Mińsku Mazowieckim i Siedlcach – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. nieznany, Public domain
Opublikowano: 20.11.2026




