Gołańcz – ruiny zamku nad jeziorem Smolary
Ceglana wieża zamku Pałuków na cyplu jeziora Smolary, pamięć o krwawym szturmie Szwedów z 1656 roku i romantyczna legenda o starościance Hannie – Gołańcz to jedno z najbardziej klimatycznych miejsc północnej Wielkopolski.
Fot. Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0
Gołańcz to miasteczko liczące ok. 3,4 tysiąca mieszkańców, położone w powiecie wągrowieckim, na pograniczu Pałuk i północnej Wielkopolski. Wieś po raz pierwszy wspomniano w 1222 roku jako jedną z miejscowości płacących dziesięcinę klasztorowi cystersów w Łeknie, a prawa miejskie Gołańcz otrzymała w 1361 roku. Najważniejszym zabytkiem są malownicze ruiny zamku nad jeziorem Smolary, z którymi wiąże się jedna z najtragiczniejszych kart potopu szwedzkiego w Wielkopolsce.
Zamek Pałuków
Zamek stoi na cyplu – z trzech stron oblewają go wody jeziora Smolary, a od czwartej odcinała go fosa. Budowę ceglanej wieży rozpoczęto w drugiej połowie XIV wieku, prawdopodobnie z inicjatywy biskupa włocławskiego Macieja z Gołańczy. Po jego śmierci w 1368 roku dwa górne piętra dokończył jego bratanek Tomisław. W połowie XV wieku ostatni Pałukowie dobudowali mur obwodowy, bramę i cylindryczną basztę narożną, której dolna część służyła za więzienie. Z warowni zachowały się wieża, mury o wysokości ok. 4 metrów od północy i zachodu, baszta ze strzelnicą i fragment barokowej bramy.
Rok 1656
W czasie potopu, 3 maja 1656 roku, szwedzki oddział z czterema działami ostrzelał zamek, wysadził most i bramę, a po wdarciu się do środka wymordował załogę. Źródła podają od 200 do ponad 400 ofiar – według miejscowej tradycji w Gołańczy zginęło 425 osób. We wrześniu 2010 roku archeolodzy odkryli przy zamku masową mogiłę z połowy XVII wieku, która potwierdziła okrucieństwo tamtych wydarzeń.
Legenda o Hannie
Z oblężeniem wiąże się legenda o pięknej starościance Hannie. Szwedzki dowódca miał obiecać, że odstąpi od zamku, jeśli Hanna zostanie jego żoną. Dziewczyna odmówiła i rzuciła się w wody jeziora. Mieszkańcy opowiadają, że w noc świętojańską jej duch wynurza się z jeziora, a pod bramą pojawia się duch jej ojca, starosty.
Dalsze losy zamku
Po wojnie Marcin Smogulecki odbudował zamek, a w XVIII wieku generał Jan Jerzy Flemming przekształcił go w niewielką rezydencję. Później właścicielami byli Przebendowscy, Mielżyńscy i Czarneccy, a około 1830 roku zamek opuszczono. Ruinę zabezpieczono w latach 1951–1953, a od 2008 roku należy do gminy.
Kościoły
Najcenniejszym zabytkiem sakralnym jest gotycko-barokowy kościół i dawny klasztor bernardynów z XV–XVII wieku. W centrum stoi kościół parafialny św. Wawrzyńca, zbudowany w latach 1931–1934 według projektu Stefana Cybichowskiego. Przy rynku zachowały się kamienice z przełomu XIX i XX wieku, a w okolicy – schrony Armii „Poznań” z 1939 roku.
Plan wizyty
- Rano ruiny zamku i spacer brzegiem jeziora Smolary.
- Przed południem kościół bernardynów i rynek.
- Po południu wyjazd do Wągrowca albo do Kcyni.
Ciekawostki
- W czasie okupacji Niemcy nazwali miasto „Schwertburg”.
- Dworzec kolejowy w Gołańczy pochodzi z 1907 roku.
- Pierwsze ślady osadnictwa w okolicy mają ok. 6 tysięcy lat.
Z dziećmi
Spacer wokół ruin i opowieść o Hannie to świetna okazja do rozmowy o historii i legendach. Wieżę i dziedziniec ogląda się z zewnątrz.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni. Wieczorem, przy zachodzącym słońcu nad jeziorem, ruiny wyglądają najbardziej romantycznie.
Jak dojechać
Gołańcz leży przy drodze wojewódzkiej nr 194 z Wyrzyska, na północ od Wągrowca. Najwygodniej przyjechać samochodem.
W okolicy
- Wągrowiec – rzeka przecinająca rzekę.
- Kcynia – miasteczko na wzgórzu.
- Wyrzysk – miasteczko Krajny.
- Chodzież – miasto porcelany.
- Pałuki – przewodnik.
- Potop szwedzki – miejsca pamięci.
- Polskie legendy – gdzie je odwiedzić.
- Ruiny zamków w Polsce.
Gdzie spać
W Gołańczy i okolicznych wsiach działają agroturystyki, a hotele znajdziesz w Wągrowcu i Chodzieży – zobacz noclegi. Więcej zamków: kategoria Zamki i twierdze.
Galeria zdjęć

Fot. Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0

Fot. Rzuwig, Public domain

Fot. Kapsuglan, CC BY-SA 4.0

Fot. Roweromaniak, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 19.11.2026





