Przejdź do treści
Zamki i twierdze Ciekawe miejsca

Gołańcz – ruiny zamku nad jeziorem Smolary

Ceglana wieża zamku Pałuków na cyplu jeziora Smolary, pamięć o krwawym szturmie Szwedów z 1656 roku i romantyczna legenda o starościance Hannie – Gołańcz to jedno z najbardziej klimatycznych miejsc północnej Wielkopolski.

Fot. Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0

czas: 1–2 godzinytrudność: łatwa

Gołańcz to miasteczko liczące ok. 3,4 tysiąca mieszkańców, położone w powiecie wągrowieckim, na pograniczu Pałuk i północnej Wielkopolski. Wieś po raz pierwszy wspomniano w 1222 roku jako jedną z miejscowości płacących dziesięcinę klasztorowi cystersów w Łeknie, a prawa miejskie Gołańcz otrzymała w 1361 roku. Najważniejszym zabytkiem są malownicze ruiny zamku nad jeziorem Smolary, z którymi wiąże się jedna z najtragiczniejszych kart potopu szwedzkiego w Wielkopolsce.

Zamek Pałuków

Zamek stoi na cyplu – z trzech stron oblewają go wody jeziora Smolary, a od czwartej odcinała go fosa. Budowę ceglanej wieży rozpoczęto w drugiej połowie XIV wieku, prawdopodobnie z inicjatywy biskupa włocławskiego Macieja z Gołańczy. Po jego śmierci w 1368 roku dwa górne piętra dokończył jego bratanek Tomisław. W połowie XV wieku ostatni Pałukowie dobudowali mur obwodowy, bramę i cylindryczną basztę narożną, której dolna część służyła za więzienie. Z warowni zachowały się wieża, mury o wysokości ok. 4 metrów od północy i zachodu, baszta ze strzelnicą i fragment barokowej bramy.

Rok 1656

W czasie potopu, 3 maja 1656 roku, szwedzki oddział z czterema działami ostrzelał zamek, wysadził most i bramę, a po wdarciu się do środka wymordował załogę. Źródła podają od 200 do ponad 400 ofiar – według miejscowej tradycji w Gołańczy zginęło 425 osób. We wrześniu 2010 roku archeolodzy odkryli przy zamku masową mogiłę z połowy XVII wieku, która potwierdziła okrucieństwo tamtych wydarzeń.

Legenda o Hannie

Z oblężeniem wiąże się legenda o pięknej starościance Hannie. Szwedzki dowódca miał obiecać, że odstąpi od zamku, jeśli Hanna zostanie jego żoną. Dziewczyna odmówiła i rzuciła się w wody jeziora. Mieszkańcy opowiadają, że w noc świętojańską jej duch wynurza się z jeziora, a pod bramą pojawia się duch jej ojca, starosty.

Dalsze losy zamku

Po wojnie Marcin Smogulecki odbudował zamek, a w XVIII wieku generał Jan Jerzy Flemming przekształcił go w niewielką rezydencję. Później właścicielami byli Przebendowscy, Mielżyńscy i Czarneccy, a około 1830 roku zamek opuszczono. Ruinę zabezpieczono w latach 1951–1953, a od 2008 roku należy do gminy.

Kościoły

Najcenniejszym zabytkiem sakralnym jest gotycko-barokowy kościół i dawny klasztor bernardynów z XV–XVII wieku. W centrum stoi kościół parafialny św. Wawrzyńca, zbudowany w latach 1931–1934 według projektu Stefana Cybichowskiego. Przy rynku zachowały się kamienice z przełomu XIX i XX wieku, a w okolicy – schrony Armii „Poznań” z 1939 roku.

Plan wizyty

  • Rano ruiny zamku i spacer brzegiem jeziora Smolary.
  • Przed południem kościół bernardynów i rynek.
  • Po południu wyjazd do Wągrowca albo do Kcyni.

Ciekawostki

  • W czasie okupacji Niemcy nazwali miasto „Schwertburg”.
  • Dworzec kolejowy w Gołańczy pochodzi z 1907 roku.
  • Pierwsze ślady osadnictwa w okolicy mają ok. 6 tysięcy lat.

Z dziećmi

Spacer wokół ruin i opowieść o Hannie to świetna okazja do rozmowy o historii i legendach. Wieżę i dziedziniec ogląda się z zewnątrz.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni. Wieczorem, przy zachodzącym słońcu nad jeziorem, ruiny wyglądają najbardziej romantycznie.

Jak dojechać

Gołańcz leży przy drodze wojewódzkiej nr 194 z Wyrzyska, na północ od Wągrowca. Najwygodniej przyjechać samochodem.

W okolicy

Gdzie spać

W Gołańczy i okolicznych wsiach działają agroturystyki, a hotele znajdziesz w Wągrowcu i Chodzieży – zobacz noclegi. Więcej zamków: kategoria Zamki i twierdze.

Galeria zdjęć

Gołańcz — Poland, Golancz Castle
Gołańcz — Poland, Golancz Castle
Fot. Jerzy Strzelecki, CC BY-SA 3.0
Gołańcz — Gołańcz Castle
Gołańcz — Gołańcz Castle
Fot. Rzuwig, Public domain
Gołańcz — Zamek w Gołańczy
Gołańcz — Zamek w Gołańczy
Fot. Kapsuglan, CC BY-SA 4.0
Gołańcz — Gołańcz, kościół p.w. św. Wawrzyńca, ul. Libelta, 1931-34 r.
Gołańcz — Gołańcz, kościół p.w. św. Wawrzyńca, ul. Libelta, 1931-34 r.
Fot. Roweromaniak, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 19.11.2026

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Kcynia – miasteczko na wzgórzu i Bogurodzica
Miasta i starówki

Kcynia – miasteczko na wzgórzu i Bogurodzica

Miasteczko na wysokim morenowym wzgórzu, z prawami miejskimi z 1262 roku, barokowym kościołem karmelitów i historią sięgającą konfederacji barskiej – …

1–2 godziny
Wągrowiec – rzeka przecinająca rzekę
Jeziora i rejsy

Wągrowiec – rzeka przecinająca rzekę

Miasto, w którym rzeka Nielba przecina rzekę Wełnę – jedno z nielicznych takich miejsc w Europie – z dawnym opactwem cystersów, Jeziorem Durowskim z p…

pół dnia

Więcej: Zamki i twierdze

Więcej →
Zamki z duchami i legendami – przewodnik
Zamki i twierdze

Zamki z duchami i legendami – przewodnik

Białe, Czarne i Żółte Damy, duch królowej Bony, starościanka, która wybrała jezioro zamiast szwedzkiego dowódcy, i skarb Inków – przewodnik po zamkach…

1–4 dni
Renesans w Polsce – przewodnik
Zamki i twierdze

Renesans w Polsce – przewodnik

Arkadowe dziedzińce, attyki zdobiące dachy kamienic i złota kopuła Kaplicy Zygmuntowskiej – przewodnik po miejscach, w których najlepiej poznać polski…

2–5 dni