Wyrzysk – miasteczko Krajny nad Łobżonką
Głęboka dolina Łobżonki, średniowieczne grodzisko Czubatka, młyn z muru pruskiego i zaskakująca historia konstruktora rakiet, który się tu urodził – Wyrzysk to ciekawy przystanek na Krajnie.
Fot. Globeassassin, CC BY-SA 3.0 pl
Wyrzysk to miasteczko liczące ok. 5 tysięcy mieszkańców, położone nad rzeką Łobżonką, w powiecie pilskim, ok. 35 km na wschód od Piły. Leży na południowym skraju Pojezierza Krajeńskiego, w pobliżu doliny Noteci, a samo miasto zbudowano w głębokiej dolinie rzecznej, co nadaje mu nietypowy, pagórkowaty charakter. Historycznie Wyrzysk należy do Krajny – krainy między Notecią a Pomorzem.
Historia
Ślady osadnictwa w okolicy są bardzo dawne – w pierwszych wiekach naszej ery żyli tu prawdopodobnie Celtowie. Sam Wyrzysk znany jest ze źródeł z 1320 roku, a w XIV wieku należał do możnego rodu Pałuków. Jako miasto wymieniany jest w XV wieku. Po pierwszym rozbiorze w 1772 roku znalazł się w zaborze pruskim, a rok później został sprzedany królowi Fryderykowi II. Rozwój miasta na przełomie XVIII i XIX wieku wiązał się z pracami przy regulacji Noteci. 1 stycznia 1919 roku Wyrzysk zajęli powstańcy wielkopolscy. Od 1818 do 1975 roku miasto było siedzibą powiatu.
Grodzisko Czubatka
Najstarszym zabytkiem jest wczesnośredniowieczne grodzisko stożkowe „Czubatka”, wpisane do rejestru zabytków. Wyniosły stożek ziemny przypomina o czasach, gdy dolina Łobżonki i Noteci była pograniczem, którego strzegły drewniane grody. To dobre miejsce na krótki spacer i spojrzenie na okolicę.
Kościół i zabytki
W centrum stoi kościół św. Marcina – jego neogotycka wieża pochodzi z lat 1859–1860, a nawę główną dobudowano w 1946 roku. Wewnątrz zachował się barokowy ołtarz główny z ok. 1738 roku i barokowa figura św. Wawrzyńca. W mieście warto zobaczyć też XIX-wieczny dwór, młyn wodny zbudowany z muru pruskiego, dawną synagogę z drugiej połowy XIX wieku oraz eklektyczne i secesyjne kamienice z przełomu XIX i XX wieku.
Wernher von Braun
W Wyrzysku, noszącym wówczas niemiecką nazwę Wirsitz, urodził się 23 marca 1912 roku Wernher von Braun – konstruktor rakiet, który po II wojnie światowej współtworzył amerykański program kosmiczny. Po 1920 roku, gdy miasto wróciło do Polski, jego rodzina przeniosła się do Berlina. Ta postać budzi dziś skrajne emocje, bo w czasie wojny von Braun budował dla III Rzeszy rakiety V-2.
Pamięć
W mieście stoi pomnik 26 Polaków zamordowanych przez Niemców jesienią 1939 roku na dawnej strzelnicy, a w 1992 roku postawiono głaz upamiętniający generała Władysława Andersa. Od 1999 roku ulicami miasta biegnie się w corocznym Biegu Olka, poświęconym lekkoatlecie Edmundowi Wojciechowskiemu.
Plan wizyty
- Rano kościół św. Marcina i spacer po centrum.
- Przed południem młyn nad Łobżonką i grodzisko Czubatka.
- Po południu wyjazd do Łobżenicy, Nakła albo nad jeziora Krajny.
Ciekawostki
- Pierwsza lokacja miasta się nie powiodła i Wyrzysk lokowano ponownie w XVIII wieku.
- Przez Wyrzysk prowadzą drogi do Gołańczy i Więcborka, a obwodnica drogi krajowej nr 10 omija miasto od północy.
Z dziećmi
Wejście na stożek grodziska i spacer nad rzeką to krótka, ale ciekawa wycieczka. Dalej warto pojechać do Łobżenicy, gdzie latem kursuje kolejka wąskotorowa.
Kiedy przyjechać
Od wiosny do jesieni, gdy zielona dolina Łobżonki wygląda najpiękniej.
Jak dojechać
Wyrzysk leży przy drodze krajowej nr 10 między Piłą a Bydgoszczą. Najbliższa stacja kolejowa, Wyrzysk Osiek na linii Piła – Bydgoszcz, znajduje się ok. 4 km na południe od centrum.
W okolicy
- Łobżenica – miasteczko Krajny.
- Nakło nad Notecią – spichlerze i przystań.
- Piła – miasto Staszica nad Gwdą.
- Krajna – przewodnik.
- Noteć – przewodnik po dolinie rzeki.
- Więcbork – jezioro i park krajobrazowy.
- Kcynia – miasteczko na wzgórzu.
- Powstanie wielkopolskie – miejsca pamięci.
Gdzie spać
W Wyrzysku i okolicy działają pensjonaty i agroturystyki, a większy wybór hoteli jest w Pile i Bydgoszczy – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Globeassassin, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Bogusław Linette, CC BY-SA 3.0 pl
Opublikowano: 18.11.2026





