Wysiedlenia Zamojszczyzny – miejsca pamięci – przewodnik
W latach 1942–1943 Niemcy próbowali zamienić Zamojszczyznę w obszar niemieckiego osadnictwa, wypędzając z domów polskie rodziny. Przewodnik po miejscach, które przypominają o wysiedleniach i o oporze mieszkańców regionu.
Fot. Pudelek (Marcin Szala), CC BY-SA 3.0
Zamojszczyzna – urodzajna kraina wokół Zamościa – miała według planów Heinricha Himmlera stać się pierwszym obszarem niemieckiego osadnictwa na wschodzie. W czasie II wojny światowej Niemcy wysiedlali stąd polskie wsie, a na ich miejsce sprowadzali osadników. Mieszkańcy odpowiedzieli oporem, który przeszedł do historii jako powstanie zamojskie. Dziś o tych wydarzeniach przypominają muzea, pomniki i cmentarze partyzanckie.
Wysiedlenia
Pierwsze wysiedlenia przeprowadzono już w listopadzie 1941 roku, ale wielka akcja ruszyła w nocy z 27 na 28 listopada 1942 roku. Niemieckie oddziały otaczały wsie, dawały mieszkańcom kilkanaście minut na spakowanie się i wywoziły ich do obozów przejściowych. Na miejsce Polaków sprowadzano m.in. Niemców z Besarabii, a wokół nich osadzano Ukraińców, co prowadziło do konfliktów. Rodziny rozdzielano – część dorosłych trafiała na roboty przymusowe lub do obozów koncentracyjnych, a dzieci wywożono w nieznane.
Rotunda w Zamościu
Najważniejszym miejscem pamięci jest Rotunda w Zamościu – dawne dzieło fortyfikacji twierdzy, które w czasie okupacji Niemcy zamienili w więzienie i miejsce egzekucji. Dziś działa tu Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny – Rotunda, a wokół rozciąga się cmentarz z grobami ofiar.
Obozy przejściowe
Wysiedlonych kierowano do obozów przejściowych – m.in. w Zamościu, Zwierzyńcu i Biłgoraju. Warunki były bardzo ciężkie, szczególnie zimą, a wielu ludzi, zwłaszcza dzieci, nie przeżyło. W Zwierzyńcu upamiętniono więźniów dawnego obozu.
Powstanie zamojskie
30 grudnia 1942 roku pod Wojdą oddziały Batalionów Chłopskich stoczyły bitwę z Niemcami – uważaną za jedno z pierwszych starć partyzanckich o charakterze bitwy w okupowanej Polsce. 1 lutego 1943 roku pod Zaborecznem oddział pod dowództwem Franciszka Bartłomowicza „Grzmota” odniósł zwycięstwo – w lesie stoi dziś pomnik Batalionów Chłopskich. Wysiedlenia zostały w części wstrzymane, ale represje trwały.
Pacyfikacje i Osuchy
Latem 1943 roku Niemcy przeprowadzili akcję „Werwolf” – pacyfikacje wsi i masowe wywózki. W czerwcu 1944 roku w akcji „Sturmwind” uderzyli na partyzantów w Puszczy Solskiej i Lasach Janowskich. Pod Osuchami rozegrała się jedna z największych bitew partyzanckich na ziemiach polskich – na cmentarzu partyzanckim spoczywają jej ofiary. W Bondyrzu działa Muzeum Armii Krajowej Inspektoratu Zamojskiego.
Jak zwiedzać
- Rotundę w Zamościu warto połączyć ze zwiedzaniem Starego Miasta.
- Zwierzyniec, Osuchy i Bondyrz leżą na Roztoczu – można je odwiedzić w czasie wycieczki rowerowej lub samochodowej.
- Wojdę i Zaboreczno najłatwiej odwiedzić samochodem z Zamościa.
Ciekawostki
- Na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie znajduje się tablica upamiętniająca walki na Zamojszczyźnie.
- Historia dzieci Zamojszczyzny jest jedną z najbardziej poruszających kart okupacji – wiele z nich nigdy nie wróciło do rodzin.
Z dziećmi i młodzieżą
Muzeum w Rotundzie jest odpowiednie raczej dla starszych dzieci i młodzieży. Warto wcześniej porozmawiać o historii i zostawić czas na pytania.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok; w rocznice wydarzeń odbywają się uroczystości.
W okolicy
- Zamość i Roztocze.
- Zwierzyniec – kościółek na wyspie.
- Grabowiec – Góra Zamkowa.
- Tarnogród – wielki rynek.
- Puszcza Solska – lasy biłgorajskie.
- Miejsca pamięci Zagłady na Lubelszczyźnie.
- Śladami II wojny światowej.
Gdzie spać
W Zamościu, Zwierzyńcu i na Roztoczu działają hotele, pensjonaty i agroturystyki – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Pudelek (Marcin Szala), CC BY-SA 3.0

Fot. Jotbepe, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Wojciech Koczułap, CC BY-SA 3.0

Fot. Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0

Fot. Elmutek, CC BY-SA 4.0
Opublikowano: 20.11.2026


