Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Wysiedlenia Zamojszczyzny – miejsca pamięci – przewodnik

W latach 1942–1943 Niemcy próbowali zamienić Zamojszczyznę w obszar niemieckiego osadnictwa, wypędzając z domów polskie rodziny. Przewodnik po miejscach, które przypominają o wysiedleniach i o oporze mieszkańców regionu.

Fot. Pudelek (Marcin Szala), CC BY-SA 3.0

czas: 1–3 dnitrudność: łatwa

Zamojszczyzna – urodzajna kraina wokół Zamościa – miała według planów Heinricha Himmlera stać się pierwszym obszarem niemieckiego osadnictwa na wschodzie. W czasie II wojny światowej Niemcy wysiedlali stąd polskie wsie, a na ich miejsce sprowadzali osadników. Mieszkańcy odpowiedzieli oporem, który przeszedł do historii jako powstanie zamojskie. Dziś o tych wydarzeniach przypominają muzea, pomniki i cmentarze partyzanckie.

Wysiedlenia

Pierwsze wysiedlenia przeprowadzono już w listopadzie 1941 roku, ale wielka akcja ruszyła w nocy z 27 na 28 listopada 1942 roku. Niemieckie oddziały otaczały wsie, dawały mieszkańcom kilkanaście minut na spakowanie się i wywoziły ich do obozów przejściowych. Na miejsce Polaków sprowadzano m.in. Niemców z Besarabii, a wokół nich osadzano Ukraińców, co prowadziło do konfliktów. Rodziny rozdzielano – część dorosłych trafiała na roboty przymusowe lub do obozów koncentracyjnych, a dzieci wywożono w nieznane.

Rotunda w Zamościu

Najważniejszym miejscem pamięci jest Rotunda w Zamościu – dawne dzieło fortyfikacji twierdzy, które w czasie okupacji Niemcy zamienili w więzienie i miejsce egzekucji. Dziś działa tu Muzeum Martyrologii Zamojszczyzny – Rotunda, a wokół rozciąga się cmentarz z grobami ofiar.

Obozy przejściowe

Wysiedlonych kierowano do obozów przejściowych – m.in. w Zamościu, Zwierzyńcu i Biłgoraju. Warunki były bardzo ciężkie, szczególnie zimą, a wielu ludzi, zwłaszcza dzieci, nie przeżyło. W Zwierzyńcu upamiętniono więźniów dawnego obozu.

Powstanie zamojskie

30 grudnia 1942 roku pod Wojdą oddziały Batalionów Chłopskich stoczyły bitwę z Niemcami – uważaną za jedno z pierwszych starć partyzanckich o charakterze bitwy w okupowanej Polsce. 1 lutego 1943 roku pod Zaborecznem oddział pod dowództwem Franciszka Bartłomowicza „Grzmota” odniósł zwycięstwo – w lesie stoi dziś pomnik Batalionów Chłopskich. Wysiedlenia zostały w części wstrzymane, ale represje trwały.

Pacyfikacje i Osuchy

Latem 1943 roku Niemcy przeprowadzili akcję „Werwolf” – pacyfikacje wsi i masowe wywózki. W czerwcu 1944 roku w akcji „Sturmwind” uderzyli na partyzantów w Puszczy Solskiej i Lasach Janowskich. Pod Osuchami rozegrała się jedna z największych bitew partyzanckich na ziemiach polskich – na cmentarzu partyzanckim spoczywają jej ofiary. W Bondyrzu działa Muzeum Armii Krajowej Inspektoratu Zamojskiego.

Jak zwiedzać

  • Rotundę w Zamościu warto połączyć ze zwiedzaniem Starego Miasta.
  • Zwierzyniec, Osuchy i Bondyrz leżą na Roztoczu – można je odwiedzić w czasie wycieczki rowerowej lub samochodowej.
  • Wojdę i Zaboreczno najłatwiej odwiedzić samochodem z Zamościa.

Ciekawostki

  • Na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie znajduje się tablica upamiętniająca walki na Zamojszczyźnie.
  • Historia dzieci Zamojszczyzny jest jedną z najbardziej poruszających kart okupacji – wiele z nich nigdy nie wróciło do rodzin.

Z dziećmi i młodzieżą

Muzeum w Rotundzie jest odpowiednie raczej dla starszych dzieci i młodzieży. Warto wcześniej porozmawiać o historii i zostawić czas na pytania.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok; w rocznice wydarzeń odbywają się uroczystości.

W okolicy

Gdzie spać

W Zamościu, Zwierzyńcu i na Roztoczu działają hotele, pensjonaty i agroturystyki – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Zamość i Roztocze — Houses on market place in Zamość in the evening
Zamość i Roztocze — Houses on market place in Zamość in the evening
Fot. Pudelek (Marcin Szala), CC BY-SA 3.0
Zwierzyniec — Zespół kościoła pw. św. Jana Nepomucena "Na Wyspie" (XVIII-XX w.): kościół pw. św. Jana Ne
Zwierzyniec — Zespół kościoła pw. św. Jana Nepomucena "Na Wyspie" (XVIII-XX w.): kościół pw. św. Jana Ne
Fot. Jotbepe, CC BY-SA 3.0 pl
Grabowiec — Church in Grabowiec
Grabowiec — Church in Grabowiec
Fot. Wojciech Koczułap, CC BY-SA 3.0
Tarnogród — Tarnogród, kościół św. Rocha
Tarnogród — Tarnogród, kościół św. Rocha
Fot. Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0
Puszcza Solska — Zdjęcie zrobione podczas grzybobrania
Puszcza Solska — Zdjęcie zrobione podczas grzybobrania
Fot. Elmutek, CC BY-SA 4.0

Opublikowano: 20.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 80 km

Pokaż wszystkie (118) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Zamoyscy – śladami rodu – przewodnik
Pałace i dwory

Zamoyscy – śladami rodu – przewodnik

Miasto idealne zaprojektowane przez włoskiego architekta, kościółek na wyspie wśród stawów, browar ordynacji i pałac z wnętrzami pełnymi obrazów i por…

2–5 dni
Szczebrzeszyn – chrząszcz i trzy kultury
Miasta i starówki

Szczebrzeszyn – chrząszcz i trzy kultury

Miasto z najsłynniejszego polskiego łamańca językowego: pomnik chrząszcza, synagoga, cerkiew i kościoły, a wokół lessowe wąwozy Roztocza.

2–3 godziny

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →