Przejdź do treści
Miasta i starówki Ciekawe miejsca

Najstarsze zabytki języka polskiego – przewodnik

Od kilkuset nazw zapisanych w papieskiej bulli po pierwsze polskie zdanie i najstarszą pieśń – przewodnik po miejscach, w których rodził się zapisany język polski, i po skarbcach, w których można dziś zobaczyć te rękopisy.

Fot. Diego Delso, CC BY-SA 3.0

czas: 1–4 dnitrudność: łatwa

Język polski przez stulecia był przede wszystkim mówiony – w średniowieczu pisano głównie po łacinie. Pierwsze polskie słowa trafiały na pergamin niejako przy okazji: jako nazwy wsi i ludzi w dokumentach, glosy na marginesach albo zapiski na wyklejkach ksiąg. Dziś te skrawki są bezcennymi zabytkami języka polskiego, a miejsca z nimi związane – od Gniezna po Henryków – tworzą ciekawy szlak dla miłośników historii.

Bulla gnieźnieńska – 1136

Najstarszym dokumentem z dużą liczbą polskich słów jest Bulla gnieźnieńska, wydana 7 lipca 1136 roku w Pizie przez papieża Innocentego II. Wymienia posiadłości arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a wśród łacińskiego tekstu zapisano ok. 410 polskich nazw miejscowości i osób. Filolog Aleksander Brückner nazwał ją „złotą bullą języka polskiego”. Dokument przechowuje archiwum kapitulne w Gnieźnie – w czasie II wojny światowej bulla została wywieziona do Moskwy i wróciła do Gniezna pod koniec lat 50. Odwiedzając Gniezno, warto połączyć zwiedzanie katedry z romańskimi Drzwiami Gnieźnieńskimi ze spacerem po Wzgórzu Lecha.

Henryków – pierwsze zdanie

W opactwie cystersów w Henrykowie na Dolnym Śląsku spisano Księgę henrykowską – kronikę klasztoru. Pierwszą część, do 1259 roku, napisał w latach 1269–1273 opat Piotr. Pod rokiem 1270 zanotował zdanie, które czeski osadnik Boguchwał miał powiedzieć do swojej żony mielącej zboże w żarnach: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” – czyli mniej więcej „Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj”. Uchodzi ono za najstarsze zapisane zdanie po polsku. Rękopis przechowuje Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu, a w Henrykowie można zobaczyć faksymile. W 2015 roku Księga trafiła na listę Pamięć Świata UNESCO.

Kazania świętokrzyskie

Najstarszym zabytkiem polskiej prozy są Kazania świętokrzyskie. Odnalazł je 25 marca 1890 roku Aleksander Brückner w Petersburgu – pocięte na 18 pasków pergaminu wzmacniały oprawę łacińskiego kodeksu. Zachowało się jedno kazanie w całości i fragmenty pięciu innych. Nazwa pochodzi od biblioteki benedyktynów na Świętym Krzyżu, z której wywodził się kodeks, choć dziś badacze uważają, że tekst powstał raczej w Małopolsce. Najczęściej datuje się go na połowę XIV wieku.

Bogurodzica kcyńska

Najstarszy zachowany zapis Bogurodzicy z melodią pochodzi z 1407 roku i nazywany jest kcyńskim. Trafił na tylną wyklejkę zbioru łacińskich kazań przepisanych przez wikarego z Kcyni, Macieja z Grochowa. Rękopis odnalazł ok. 1877 roku w Bibliotece Jagiellońskiej Władysław Wisłocki i tam jest przechowywany do dziś. Kcynia to dziś spokojne miasteczko na Pałukach z barokowym kościołem pokarmelickim.

Psałterz floriański

Psałterz floriański to księga psalmów zapisana trzema językami – po łacinie, polsku i niemiecku, każdy werset w trzech wersjach. Powstał pod koniec XIV wieku, najpewniej w Krakowie. Odnalazł go w 1827 roku bibliotekarz klasztoru św. Floriana pod Linzem w Austrii. Rząd polski kupił rękopis w 1931 roku, a w czasie wojny ukrywano go we Francji i Kanadzie – do Polski wrócił w 1959 roku.

Gdzie zobaczyć rękopisy

Od 2024 roku Biblioteka Narodowa pokazuje swoje najcenniejsze zbiory na stałej wystawie w odnowionym Pałacu Krasińskich w Warszawie – w tzw. Pałacu Rzeczypospolitej. Wśród eksponatów są Kazania świętokrzyskie i Psałterz floriański. To najlepsza okazja, by zobaczyć te zabytki na własne oczy.

Plan wycieczek

  • Dzień 1 – Gniezno: katedra i Wzgórze Lecha.
  • Dzień 2 – Kcynia i Pałuki.
  • Dzień 3 – Warszawa: Pałac Rzeczypospolitej.
  • Osobny wyjazd – Henryków i Dolny Śląsk, z zamkiem w Ząbkowicach Śląskich po drodze.

Ciekawostki

  • Polskie słowa w łacińskich tekstach często zapisywano z błędami, bo skrybowie nie mieli liter na polskie dźwięki.
  • Według kroniki zdanie z Księgi henrykowskiej wypowiedział do żony Boguchwał – przybysz z Czech osiadły pod Henrykowem.

Z dziećmi

Wizyta w skryptorium lub na warsztatach kaligrafii, które organizują niektóre muzea, to dobry sposób, by pokazać dzieciom, jak powstawały średniowieczne księgi.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok – większość miejsc to muzea i kościoły. Godziny otwarcia wystaw warto sprawdzić przed wyjazdem.

W okolicy

Gdzie spać

W Gnieźnie, Warszawie, Wrocławiu i Kielcach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.

Galeria zdjęć

Gniezno — Exterior of the Gniezno Cathedral, Gniezno, Poland
Gniezno — Exterior of the Gniezno Cathedral, Gniezno, Poland
Fot. Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Henryków — Henryków Monastery
Henryków — Henryków Monastery
Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0
Kcynia — Miasto w oddali Kcynia...
Kcynia — Miasto w oddali Kcynia...
Fot. Jarosław Szczepaniak, CC BY-SA 3.0
Święty Krzyż i Łysica — Widok na Łysicę z okolic Kajetanowa. W tle widać również Łysiec (Święty Krzyż).
Święty Krzyż i Łysica — Widok na Łysicę z okolic Kajetanowa. W tle widać również Łysiec (Święty Krzyż).
Fot. Lvkephotos, CC BY-SA 4.0
Czarnolas — Czarnolas, Muzeum Jana Kochanowskiego
Czarnolas — Czarnolas, Muzeum Jana Kochanowskiego
Fot. Zala, CC BY-SA 4.0

Opublikowano: 18.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 400 km

Pokaż wszystkie (398) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Noc Muzeów – gdzie iść
Miasta i starówki

Noc Muzeów – gdzie iść

Muzea otwarte do późna – jak zaplanować Noc Muzeów i dokąd się wybrać w największych miastach.

Więcej: Miasta i starówki

Więcej →
Kcynia – miasteczko na wzgórzu i Bogurodzica
Miasta i starówki

Kcynia – miasteczko na wzgórzu i Bogurodzica

Miasteczko na wysokim morenowym wzgórzu, z prawami miejskimi z 1262 roku, barokowym kościołem karmelitów i historią sięgającą konfederacji barskiej – …

1–2 godziny
Wyrzysk – miasteczko Krajny nad Łobżonką
Miasta i starówki

Wyrzysk – miasteczko Krajny nad Łobżonką

Głęboka dolina Łobżonki, średniowieczne grodzisko Czubatka, młyn z muru pruskiego i zaskakująca historia konstruktora rakiet, który się tu urodził – W…

1–2 godziny
PRL – śladami epoki – przewodnik
Miasta i starówki

PRL – śladami epoki – przewodnik

Socrealistyczne place, neony, pomniki propagandy i miejsca, w których narodziła się Solidarność – przewodnik po śladach PRL, od Nowej Huty i Pałacu Ku…

2–5 dni