Najstarsze zabytki języka polskiego – przewodnik
Od kilkuset nazw zapisanych w papieskiej bulli po pierwsze polskie zdanie i najstarszą pieśń – przewodnik po miejscach, w których rodził się zapisany język polski, i po skarbcach, w których można dziś zobaczyć te rękopisy.
Fot. Diego Delso, CC BY-SA 3.0
Język polski przez stulecia był przede wszystkim mówiony – w średniowieczu pisano głównie po łacinie. Pierwsze polskie słowa trafiały na pergamin niejako przy okazji: jako nazwy wsi i ludzi w dokumentach, glosy na marginesach albo zapiski na wyklejkach ksiąg. Dziś te skrawki są bezcennymi zabytkami języka polskiego, a miejsca z nimi związane – od Gniezna po Henryków – tworzą ciekawy szlak dla miłośników historii.
Bulla gnieźnieńska – 1136
Najstarszym dokumentem z dużą liczbą polskich słów jest Bulla gnieźnieńska, wydana 7 lipca 1136 roku w Pizie przez papieża Innocentego II. Wymienia posiadłości arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, a wśród łacińskiego tekstu zapisano ok. 410 polskich nazw miejscowości i osób. Filolog Aleksander Brückner nazwał ją „złotą bullą języka polskiego”. Dokument przechowuje archiwum kapitulne w Gnieźnie – w czasie II wojny światowej bulla została wywieziona do Moskwy i wróciła do Gniezna pod koniec lat 50. Odwiedzając Gniezno, warto połączyć zwiedzanie katedry z romańskimi Drzwiami Gnieźnieńskimi ze spacerem po Wzgórzu Lecha.
Henryków – pierwsze zdanie
W opactwie cystersów w Henrykowie na Dolnym Śląsku spisano Księgę henrykowską – kronikę klasztoru. Pierwszą część, do 1259 roku, napisał w latach 1269–1273 opat Piotr. Pod rokiem 1270 zanotował zdanie, które czeski osadnik Boguchwał miał powiedzieć do swojej żony mielącej zboże w żarnach: „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” – czyli mniej więcej „Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj”. Uchodzi ono za najstarsze zapisane zdanie po polsku. Rękopis przechowuje Archiwum Archidiecezjalne we Wrocławiu, a w Henrykowie można zobaczyć faksymile. W 2015 roku Księga trafiła na listę Pamięć Świata UNESCO.
Kazania świętokrzyskie
Najstarszym zabytkiem polskiej prozy są Kazania świętokrzyskie. Odnalazł je 25 marca 1890 roku Aleksander Brückner w Petersburgu – pocięte na 18 pasków pergaminu wzmacniały oprawę łacińskiego kodeksu. Zachowało się jedno kazanie w całości i fragmenty pięciu innych. Nazwa pochodzi od biblioteki benedyktynów na Świętym Krzyżu, z której wywodził się kodeks, choć dziś badacze uważają, że tekst powstał raczej w Małopolsce. Najczęściej datuje się go na połowę XIV wieku.
Bogurodzica kcyńska
Najstarszy zachowany zapis Bogurodzicy z melodią pochodzi z 1407 roku i nazywany jest kcyńskim. Trafił na tylną wyklejkę zbioru łacińskich kazań przepisanych przez wikarego z Kcyni, Macieja z Grochowa. Rękopis odnalazł ok. 1877 roku w Bibliotece Jagiellońskiej Władysław Wisłocki i tam jest przechowywany do dziś. Kcynia to dziś spokojne miasteczko na Pałukach z barokowym kościołem pokarmelickim.
Psałterz floriański
Psałterz floriański to księga psalmów zapisana trzema językami – po łacinie, polsku i niemiecku, każdy werset w trzech wersjach. Powstał pod koniec XIV wieku, najpewniej w Krakowie. Odnalazł go w 1827 roku bibliotekarz klasztoru św. Floriana pod Linzem w Austrii. Rząd polski kupił rękopis w 1931 roku, a w czasie wojny ukrywano go we Francji i Kanadzie – do Polski wrócił w 1959 roku.
Gdzie zobaczyć rękopisy
Od 2024 roku Biblioteka Narodowa pokazuje swoje najcenniejsze zbiory na stałej wystawie w odnowionym Pałacu Krasińskich w Warszawie – w tzw. Pałacu Rzeczypospolitej. Wśród eksponatów są Kazania świętokrzyskie i Psałterz floriański. To najlepsza okazja, by zobaczyć te zabytki na własne oczy.
Plan wycieczek
- Dzień 1 – Gniezno: katedra i Wzgórze Lecha.
- Dzień 2 – Kcynia i Pałuki.
- Dzień 3 – Warszawa: Pałac Rzeczypospolitej.
- Osobny wyjazd – Henryków i Dolny Śląsk, z zamkiem w Ząbkowicach Śląskich po drodze.
Ciekawostki
- Polskie słowa w łacińskich tekstach często zapisywano z błędami, bo skrybowie nie mieli liter na polskie dźwięki.
- Według kroniki zdanie z Księgi henrykowskiej wypowiedział do żony Boguchwał – przybysz z Czech osiadły pod Henrykowem.
Z dziećmi
Wizyta w skryptorium lub na warsztatach kaligrafii, które organizują niektóre muzea, to dobry sposób, by pokazać dzieciom, jak powstawały średniowieczne księgi.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok – większość miejsc to muzea i kościoły. Godziny otwarcia wystaw warto sprawdzić przed wyjazdem.
W okolicy
- Gniezno – katedra i Drzwi Gnieźnieńskie.
- Henryków – opactwo i Księga henrykowska.
- Kcynia – miasteczko na wzgórzu.
- Święty Krzyż i Łysica.
- Czarnolas – muzeum Jana Kochanowskiego.
- Śladami pisarzy – literacka Polska.
- Warszawa – Stare Miasto i Zamek Królewski.
Gdzie spać
W Gnieźnie, Warszawie, Wrocławiu i Kielcach działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Diego Delso, CC BY-SA 3.0

Fot. Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0

Fot. Jarosław Szczepaniak, CC BY-SA 3.0

Fot. Lvkephotos, CC BY-SA 4.0

Fot. Zala, CC BY-SA 4.0
Opublikowano: 18.11.2026




