Sprawiedliwi wśród Narodów Świata – miejsca pamięci – przewodnik
Rolnicy z Podkarpacia, dyrektor warszawskiego zoo i pracownica opieki społecznej, która wyprowadziła z getta tysiące dzieci – przewodnik po miejscach pamięci o Polakach, którzy ratowali Żydów.
Fot. Dreamcatcher25, CC BY-SA 4.0
W czasie niemieckiej okupacji za pomoc Żydom w Polsce groziła śmierć – nie tylko ratującemu, ale często całej jego rodzinie. Mimo to tysiące ludzi ukrywały uciekinierów z gett, dzieliły się z nimi jedzeniem i dawały fałszywe dokumenty. Instytut Yad Vashem w Jerozolimie przyznaje im tytuł Sprawiedliwy wśród Narodów Świata – najwyższe izraelskie odznaczenie cywilne dla osób niebędących Żydami. Ten przewodnik prowadzi po miejscach w Polsce, w których można poznać ich historie.
Kim są Sprawiedliwi
Medal ustanowiono w 1963 roku decyzją Knesetu. Otrzymuje go osoba, która ratowała Żydów bezinteresownie, z narażeniem własnego życia lub wolności. Na medalu widnieje talmudyczna sentencja: „Kto ratuje jedno życie – ratuje cały świat”. Według danych Yad Vashem z marca 2026 roku tytuł otrzymało ponad 28,7 tysiąca osób, w tym 7318 Polaków – to najliczniej reprezentowana narodowość wśród uhonorowanych. Ich nazwiska upamiętnia Ściana Honoru w Ogrodzie Sprawiedliwych w Jerozolimie. W Polsce od 1985 roku działa Polskie Towarzystwo Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Markowa – Rodzina Ulmów
W Markowej na Podkarpaciu działa Muzeum Polaków Ratujących Żydów podczas II wojny światowej im. Rodziny Ulmów. Józef i Wiktoria Ulmowie ukrywali w swoim domu ośmioro Żydów. Wiosną 1944 roku, po donosie, niemieccy żandarmi zastrzelili ukrywanych, a potem rodziców i ich sześcioro dzieci – Wiktoria była w zaawansowanej ciąży. We wrześniu 2023 roku w Markowej beatyfikowano całą rodzinę. Muzeum pokazuje też historie innych rodzin z Podkarpacia oraz fotografie Józefa Ulmy, zapalonego fotografa-amatora.
Warszawa – willa Żabińskich
Na terenie warszawskiego ogrodu zoologicznego stoi modernistyczna willa „Pod Zwariowaną Gwiazdą”, w której mieszkał dyrektor zoo Jan Żabiński z żoną Antoniną. W czasie okupacji przez zoo przewinęły się setki uciekinierów – część z nich ukrywała się w piwnicach willi. W 1965 roku Yad Vashem uhonorował oboje tytułem Sprawiedliwych. Ich historię opisała Diane Ackerman w książce wydanej po polsku jako „Azyl”, a w 2017 roku powstał na jej podstawie film. Willa jest dziś udostępniona jako muzeum.
Irena Sendlerowa – Warszawa i Tarczyn
Irena Sendlerowa w czasie wojny uratowała z warszawskiego getta ok. 2500 żydowskich dzieci, wyprowadzając je poza mury i umieszczając w polskich rodzinach i klasztorach. Została odznaczona Orderem Orła Białego i medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. W latach międzywojennych mieszkała w Tarczynie pod Warszawą, który w 2007 roku nadał jej honorowe obywatelstwo, a miejscowa szkoła nosi jej imię.
Muzeum POLIN
W Warszawie, na terenie dawnego getta, działa Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN. Ekspozycja opowiada o tysiącu lat obecności Żydów na ziemiach polskich, a jedna z galerii poświęcona jest Zagładzie i ludziom, którzy nieśli pomoc. W pobliżu muzeum, u zbiegu ulic Anielewicza i Karmelickiej, od 2021 roku znajduje się rondo Sprawiedliwych wśród Narodów Świata.
Plan wycieczek
- Warszawa – Muzeum POLIN, ślady getta i willa Żabińskich w zoo.
- Tarczyn – miasteczko Sendlerowej, w drodze z Warszawy do Grójca.
- Podkarpacie – Markowa, a potem zamek w Łańcucie.
Ciekawostki
- Wśród uhonorowanych przez Yad Vashem jest także Rada Pomocy Żydom „Żegota” – konspiracyjna organizacja, z którą współpracowała Irena Sendlerowa.
- Polacy stanowią ok. jednej czwartej wszystkich Sprawiedliwych na świecie.
Z dziećmi
Muzea w Markowej i POLIN mają programy edukacyjne dla młodzieży. Z młodszymi dziećmi warto rozmawiać o tych historiach w prosty sposób, podkreślając odwagę i dobroć bohaterów.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok – to muzea i miejsca pamięci. W muzeum w Markowej warto zaplanować co najmniej półtorej godziny.
W okolicy
- Markowa – Muzeum Polaków Ratujących Żydów.
- POLIN – Muzeum Historii Żydów Polskich.
- Tarczyn – miasteczko Ireny Sendlerowej.
- Dziedzictwo żydowskie w Polsce.
- Cmentarze żydowskie w Polsce.
- Synagogi w Polsce.
- Zamek w Łańcucie i powozownia.
Gdzie spać
W Warszawie, Łańcucie i Rzeszowie działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Dreamcatcher25, CC BY-SA 4.0

Fot. Moreio, CC BY-SA 4.0

Fot. MOs810, CC BY-SA 4.0

Fot. Krzysztof Popławski, Public domain

Fot. Igor123121, CC BY 4.0
Opublikowano: 19.11.2026




