Granica II RP z Niemcami i Wolne Miasto Gdańsk – przewodnik
Miasto, w którym dworzec był w Polsce, a rynek w Niemczech, port zbudowany na surowym korzeniu i Wolne Miasto z polską pocztą – przewodnik po śladach granicy z lat 1920–1939.
Fot. Virtual-Pano, CC BY-SA 4.0
Po I wojnie światowej i traktacie wersalskim odrodzona Polska otrzymała zachodnią granicę, która przecięła Wielkopolskę i Pomorze. Na północy powstało Wolne Miasto Gdańsk, a Polska zyskała wąski dostęp do morza. Przez dwadzieścia lat granica wpływała na życie mieszkańców – dzieliła miasta, wyznaczała szlaki kolejowe i budziła napięcia, które w 1939 roku przerodziły się w wojnę. Ten przewodnik prowadzi przez miejsca, w których dawna granica jest wciąż wyczuwalna.
Wolne Miasto Gdańsk
Wolne Miasto Gdańsk utworzono 15 listopada 1920 roku. Zajmowało ok. 1900 km² i liczyło od 350 do ponad 400 tysięcy mieszkańców – w większości Niemców. Polska miała tu jednak szczególne prawa: zarządzała koleją, prowadziła własną pocztę, telefon i telegraf, a port nadzorowała wspólna Rada Portu. W 1924 roku Liga Narodów zgodziła się na polską Wojskową Składnicę Tranzytową na Westerplatte. Wolne Miasto przestało istnieć 1 września 1939 roku.
Westerplatte i Poczta Polska
1 września 1939 roku o świcie pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał Westerplatte – załoga składnicy broniła się przez tydzień. Tego samego dnia pracownicy Poczty Polskiej w Gdańsku przez kilkanaście godzin bronili budynku przy placu Heweliusza. Oba miejsca są dziś symbolami początku II wojny światowej, a w budynku poczty działa muzeum.
Gdynia – okno na świat
Ponieważ port gdański nie był w pełni polski, w latach 20. zbudowano od podstaw Gdynię. Z niewielkiej wsi rybackiej wyrosło nowoczesne miasto z portem, które w 1926 roku otrzymało prawa miejskie. Modernistyczna architektura Gdyni z lat 30. to dziś jeden z najcenniejszych zespołów tego stylu w Europie.
Tczew i Chojnice
Tczew był ważną stacją graniczną na trasie z Polski do Gdańska. 1 września 1939 roku polscy saperzy wysadzili tu mosty na Wiśle, by nie dostały się w ręce Niemców. Na zachodzie pogranicza leżą Chojnice – miasto po polskiej stronie, w którego pobliżu, pod Krojantami, 1 września 1939 roku ułani 18. Pułku Ułanów Pomorskich przeprowadzili słynną szarżę.
Zbąszyń i Trzciel
W Wielkopolsce granica przecięła dawne związki miast. Zbąszyń był ostatnią polską stacją na linii Warszawa–Berlin – to tu jesienią 1938 roku Niemcy wydalili tysiące Żydów z polskim obywatelstwem. W Trzcielu granica przebiegła przez samo miasto: centrum pozostało po stronie niemieckiej, a dworzec kolejowy – po polskiej.
Plan wycieczek
- Gdańsk i Gdynia – Westerplatte, Poczta Polska, modernistyczna Gdynia.
- Kociewie i Pomorze – Tczew z mostami i Chojnice z Krojantami.
- Wielkopolska – Zbąszyń i Trzciel przy autostradzie A2.
Ciekawostki
- W Wolnym Mieście Gdańsku Polacy stanowili według różnych szacunków od 3 do kilkunastu procent mieszkańców.
- Polska poczta w Gdańsku miała własne skrzynki pocztowe – tzw. polskie skrzynki stały w wielu punktach miasta.
Z dziećmi
Westerplatte i muzeum poczty to ważne lekcje historii dla starszych dzieci. W Gdyni warto zwiedzić Dar Pomorza i Centrum Nauki Experyment.
Kiedy przyjechać
Przez cały rok. 1 września na Westerplatte odbywają się uroczystości rocznicowe.
W okolicy
- Westerplatte i Twierdza Wisłoujście.
- Gdynia – bulwar, Dar Pomorza i Orłowo.
- Tczew – Muzeum Wisły i mosty.
- Chojnice – stare miasto.
- Zbąszyń – ziemia kozła.
- Trzciel – miasteczko nad Obrą.
- Wrzesień 1939 – miejsca pamięci.
- Architektura modernizmu w Polsce.
Gdzie spać
W Trójmieście działają hotele na każdą kieszeń, a w Tczewie, Chojnicach i Zbąszyniu – pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej historii: kategoria Zamki i twierdze.
Galeria zdjęć

Fot. Virtual-Pano, CC BY-SA 4.0

Fot. Marcin Sochacki (Wanted), CC BY-SA 3.0

Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0

Fot. Zenobia Miszewska, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Festung, CC BY-SA 3.0
Opublikowano: 19.11.2026





