Przejdź do treści
Zamki i twierdze Ciekawe miejsca

Granica II RP z Niemcami i Wolne Miasto Gdańsk – przewodnik

Miasto, w którym dworzec był w Polsce, a rynek w Niemczech, port zbudowany na surowym korzeniu i Wolne Miasto z polską pocztą – przewodnik po śladach granicy z lat 1920–1939.

Fot. Virtual-Pano, CC BY-SA 4.0

czas: 2–4 dnitrudność: łatwa

Po I wojnie światowej i traktacie wersalskim odrodzona Polska otrzymała zachodnią granicę, która przecięła Wielkopolskę i Pomorze. Na północy powstało Wolne Miasto Gdańsk, a Polska zyskała wąski dostęp do morza. Przez dwadzieścia lat granica wpływała na życie mieszkańców – dzieliła miasta, wyznaczała szlaki kolejowe i budziła napięcia, które w 1939 roku przerodziły się w wojnę. Ten przewodnik prowadzi przez miejsca, w których dawna granica jest wciąż wyczuwalna.

Wolne Miasto Gdańsk

Wolne Miasto Gdańsk utworzono 15 listopada 1920 roku. Zajmowało ok. 1900 km² i liczyło od 350 do ponad 400 tysięcy mieszkańców – w większości Niemców. Polska miała tu jednak szczególne prawa: zarządzała koleją, prowadziła własną pocztę, telefon i telegraf, a port nadzorowała wspólna Rada Portu. W 1924 roku Liga Narodów zgodziła się na polską Wojskową Składnicę Tranzytową na Westerplatte. Wolne Miasto przestało istnieć 1 września 1939 roku.

Westerplatte i Poczta Polska

1 września 1939 roku o świcie pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał Westerplatte – załoga składnicy broniła się przez tydzień. Tego samego dnia pracownicy Poczty Polskiej w Gdańsku przez kilkanaście godzin bronili budynku przy placu Heweliusza. Oba miejsca są dziś symbolami początku II wojny światowej, a w budynku poczty działa muzeum.

Gdynia – okno na świat

Ponieważ port gdański nie był w pełni polski, w latach 20. zbudowano od podstaw Gdynię. Z niewielkiej wsi rybackiej wyrosło nowoczesne miasto z portem, które w 1926 roku otrzymało prawa miejskie. Modernistyczna architektura Gdyni z lat 30. to dziś jeden z najcenniejszych zespołów tego stylu w Europie.

Tczew i Chojnice

Tczew był ważną stacją graniczną na trasie z Polski do Gdańska. 1 września 1939 roku polscy saperzy wysadzili tu mosty na Wiśle, by nie dostały się w ręce Niemców. Na zachodzie pogranicza leżą Chojnice – miasto po polskiej stronie, w którego pobliżu, pod Krojantami, 1 września 1939 roku ułani 18. Pułku Ułanów Pomorskich przeprowadzili słynną szarżę.

Zbąszyń i Trzciel

W Wielkopolsce granica przecięła dawne związki miast. Zbąszyń był ostatnią polską stacją na linii Warszawa–Berlin – to tu jesienią 1938 roku Niemcy wydalili tysiące Żydów z polskim obywatelstwem. W Trzcielu granica przebiegła przez samo miasto: centrum pozostało po stronie niemieckiej, a dworzec kolejowy – po polskiej.

Plan wycieczek

  • Gdańsk i Gdynia – Westerplatte, Poczta Polska, modernistyczna Gdynia.
  • Kociewie i Pomorze – Tczew z mostami i Chojnice z Krojantami.
  • Wielkopolska – Zbąszyń i Trzciel przy autostradzie A2.

Ciekawostki

  • W Wolnym Mieście Gdańsku Polacy stanowili według różnych szacunków od 3 do kilkunastu procent mieszkańców.
  • Polska poczta w Gdańsku miała własne skrzynki pocztowe – tzw. polskie skrzynki stały w wielu punktach miasta.

Z dziećmi

Westerplatte i muzeum poczty to ważne lekcje historii dla starszych dzieci. W Gdyni warto zwiedzić Dar Pomorza i Centrum Nauki Experyment.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok. 1 września na Westerplatte odbywają się uroczystości rocznicowe.

W okolicy

Gdzie spać

W Trójmieście działają hotele na każdą kieszeń, a w Tczewie, Chojnicach i Zbąszyniu – pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej historii: kategoria Zamki i twierdze.

Galeria zdjęć

Westerplatte i Twierdza Wisłoujście — Westerplatte barracks basement
Westerplatte i Twierdza Wisłoujście — Westerplatte barracks basement
Fot. Virtual-Pano, CC BY-SA 4.0
Gdynia — Dar Pomorza, a Polish three-masted fully rigged sail training ship, currently acting as a
Gdynia — Dar Pomorza, a Polish three-masted fully rigged sail training ship, currently acting as a
Fot. Marcin Sochacki (Wanted), CC BY-SA 3.0
Tczew — Road bridge over Vistula river in Tczew. Rail bridge in the background
Tczew — Road bridge over Vistula river in Tczew. Rail bridge in the background
Fot. Jakub Hałun, CC BY-SA 4.0
Chojnice — Chojnice - Brama Człuchowska, pięciokondygnacyjna brama z połowy XIV w. Obecnie Muzeum Reg
Chojnice — Chojnice - Brama Człuchowska, pięciokondygnacyjna brama z połowy XIV w. Obecnie Muzeum Reg
Fot. Zenobia Miszewska, CC BY-SA 3.0 pl
Zbąszyń — .......Umieszczona tuż nad brzegiem Obry rzeźba przedstawia Karola Wojtyłę siedzącego w ka
Zbąszyń — .......Umieszczona tuż nad brzegiem Obry rzeźba przedstawia Karola Wojtyłę siedzącego w ka
Fot. Festung, CC BY-SA 3.0

Opublikowano: 19.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 400 km

Pokaż wszystkie (33) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Miasta Hanzy w Polsce – przewodnik
Miasta i starówki

Miasta Hanzy w Polsce – przewodnik

Portowy żuraw nad Motławą, spichrze nad Wisłą, ceglane kościoły mariackie i ratusze, w których obradowali kupcy – przewodnik po miastach, które w śred…

3–7 dni

Więcej: Zamki i twierdze

Więcej →
Opalińscy – śladami rodu – przewodnik
Zamki i twierdze

Opalińscy – śladami rodu – przewodnik

Marszałkowie koronni, satyryk, który bez litości opisał wady szlachty, i królowa Polski – przewodnik po miejscach związanych z rodem Opalińskich, od O…

1–2 dni
Zamki z duchami i legendami – przewodnik
Zamki i twierdze

Zamki z duchami i legendami – przewodnik

Białe, Czarne i Żółte Damy, duch królowej Bony, starościanka, która wybrała jezioro zamiast szwedzkiego dowódcy, i skarb Inków – przewodnik po zamkach…

1–4 dni