Śladami Prusów – baby pruskie i grodziska – przewodnik

Tajemnicze kamienne posągi z rogiem w dłoni, grodziska ukryte w lasach i nazwy plemion, które przetrwały w nazwach krain – przewodnik po śladach dawnych Prusów na Warmii, Mazurach i Powiślu.

Fot. Lech Darski, CC BY-SA 4.0

czas: 2–5 dnitrudność: łatwa

Prusowie byli ludem bałtyjskim, spokrewnionym z Litwinami i Łotyszami. W średniowieczu zamieszkiwali ziemie między dolną Wisłą a dolnym Niemnem – dzisiejszą Warmię, Mazury, Powiśle i obwód królewiecki. Dzielili się na plemiona: Pomezanów, Pogezanów, Warmów, Natangów, Galindów, Sasinów, Bartów, Sambów i inne. Od nich pochodzą nazwy krain, takich jak Warmia czy Barcja.

Krótka historia

Prusowie żyli z rolnictwa, hodowli koni, bartnictwa i rybołówstwa, a o sprawach wojny decydował wiec. Czcili siły natury, a ich miejscami kultu były święte gaje. W 997 roku zginął wśród nich św. Wojciech, który przybył z misją chrystianizacyjną. W XIII wieku ziemie Prusów podbił zakon krzyżacki. Podbój trwał ponad pół wieku i przerywały go powstania, a za jego koniec uznaje się 1283 rok. Prusowie stopniowo zasymilowali się z przybyszami, a ich język wymarł na przełomie XVII i XVIII wieku.

Baby pruskie

Najbardziej tajemniczą pamiątką są baby pruskie – kamienne posągi o wysokości do około półtora metra. Mimo nazwy przedstawiają mężczyzn, najczęściej z rogiem w prawej ręce i czasem z mieczem w lewej. Ich pochodzenie i przeznaczenie wciąż budzą spory. Według jednej hipotezy to wizerunki pogańskich bogów lub bohaterów, według innej powstały dopiero w czasach krzyżackich.

Gdzie zobaczyć baby pruskie

Bartoszyce – dwie baby stoją na skwerze. Jedna z nich, zwana „Bartel”, jest wspominana w kronice miasta już w 1706 roku.
Olsztyn – baba z Barcian stoi przy zamku, w którym działa Muzeum Warmii i Mazur.
Gdańsk – przed Muzeum Archeologicznym zgromadzono kolekcję posągów z Powiśla.
Toruń – jedna baba stoi na dziedzińcu Ratusza Staromiejskiego.

Grodziska

Po Prusach zostały liczne grodziska – wały dawnych schronień na wzgórzach i nad rzekami. Wiele z nich leży w lasach Warmii i Mazur, na przykład staropruskie grodzisko pod Sępopolem. Krzyżacy często wznosili swoje zamki w miejscach dawnych grodów pruskich.

Galindowie i Mazury

Galindowie zamieszkiwali południowe Mazury. Kronikarz Piotr z Dusburga nazwał ich krainę „położoną na końcu świata”. Do ich historii nawiązuje dziś Galindia nad Jeziorem Bełdany, z rzeźbami postaci z legend i wierzeń.

Jak zwiedzać

Bartoszyce i Sępopol z grodziskiem łatwo połączyć w jednodniową trasę po północnej Warmii.
Olsztyn z muzeum na zamku to dobry punkt startowy.
Galindię i Krutynię warto odwiedzić przy okazji wypoczynku na Mazurach.

Ciekawostki

W 1561 roku wydano w języku pruskim Mały katechizm Lutra, jeden z najważniejszych zabytków tego języka.
W XV wieku Prusowie stanowili jeszcze znaczną część mieszkańców Prus, najwięcej na Sambii.
Legenda z okolic Bartoszyc opowiada o pruskiej królowej, która zamieniła się w kamień.

Z dziećmi

Szukanie bab pruskich w miastach, legendy o zaklętych w kamień postaciach i wizyta w Galindii to dobry pomysł na rodzinną wyprawę.

Kiedy przyjechać

Od wiosny do jesieni; latem łatwo połączyć zwiedzanie z wypoczynkiem nad jeziorami.

W okolicy

Gdzie spać

W Olsztynie i Bartoszycach działają hotele, a na Warmii i Mazurach – pensjonaty i agroturystyki – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Miasta i starówki.