Przejdź do treści
Zamki i twierdze Ciekawe miejsca

Portrety trumienne i kultura sarmacka – przewodnik

Twarze, które patrzą na nas z blaszanych tarcz sprzed trzystu lat, to jeden z najbardziej oryginalnych wytworów polskiej sztuki. Przewodnik po portretach trumiennych i sarmackiej kulturze szlachty.

Fot. Stanikmcz, CC BY-SA 3.0

czas: 1–7 dnitrudność: łatwa

Portrety trumienne to zjawisko niemal wyłącznie polskie. W XVII i XVIII wieku szlachta Rzeczypospolitej przywiązywała ogromną wagę do pogrzebów – uroczystości trwały nieraz kilka dni, a zmarły „uczestniczył” w nich dzięki portretowi przymocowanemu do trumny. Malowane na blasze twarze są zaskakująco realistyczne: pokazują zmarszczki, blizny i zmęczenie, a nie wyidealizowane oblicza. Dziś to jedne z najcenniejszych świadectw kultury sarmackiej.

Czym był portret trumienny

Portret malowano najczęściej na blasze miedzianej lub cynowej, w kształcie sześcio- lub ośmiokąta, tak by pasował do wezgłowia trumny. Obok umieszczano tarcze z herbem i inskrypcją. Po pogrzebie portret często zawieszano w kościele, przy grobie zmarłego – dzięki temu wiele z nich przetrwało do naszych czasów.

Międzyrzecz

Muzeum Ziemi Międzyrzeckiej szczyci się jedną z największych w Polsce kolekcji portretów trumiennych. Wizerunki szlachty i mieszczan z okolicznych kościołów zgromadzono w dawnym budynku starostwa, obok ruin zamku z czasów Kazimierza Wielkiego. To najlepsze miejsce, by zobaczyć wiele portretów naraz i porównać ich styl.

Leszno

Drugą wielką kolekcję ma Muzeum Okręgowe w Lesznie. Miasto, w XVII wieku ośrodek braci czeskich i miejsce działalności Jana Amosa Komeńskiego, ma też piękny rynek z barokowym ratuszem. Portrety z Leszna pokazują, że zwyczaj ten był popularny nie tylko wśród katolików.

Kiernozia i kościoły

Portrety trumienne można zobaczyć także w kościołach – tam, gdzie zawisły po pogrzebach. W kościele św. Małgorzaty w Kiernozi zachował się portret Anny Piwowej z ok. 1665 roku, obok epitafiów rodzin szlacheckich. W tej samej świątyni spoczywa Maria Walewska. Podobne pamiątki kryje wiele wiejskich kościołów – warto pytać o nie miejscowych proboszczów.

Pogrzeb sarmacki

Pogrzeb możnego szlachcica był wielkim widowiskiem. W kościele wznoszono castrum doloris – bogato zdobione rusztowanie z trumną, świecami, herbami i emblematami. Odbywały się mowy pogrzebowe, a w niektórych pogrzebach do kościoła wjeżdżał zbrojny jeździec, który łamał kopię lub spadał z konia – na znak śmierci rycerza. Po uroczystości wydawano stypę dla gości.

Sarmacka szlachta

Sarmatyzm to styl życia polskiej szlachty XVII i XVIII wieku – z kontuszem, pasem kontuszowym, szablą, dworem i sejmikami. Ślady tej kultury znajdziemy w dworach szlacheckich, w miastach sejmikowych i w kościołach z rodowymi kaplicami. Portrety trumienne są jej najbardziej osobistym zapisem.

Ciekawostki

  • Portrety trumienne praktycznie nie występowały poza Rzecząpospolitą.
  • Wiele portretów ma na odwrocie inskrypcję z datą śmierci i wiekiem zmarłego.

Z dziećmi

Porównywanie twarzy na portretach i szukanie herbów to ciekawa zabawa dla starszych dzieci w muzeum.

Kiedy przyjechać

Przez cały rok – muzea i kościoły są dostępne niezależnie od pogody.

W okolicy

Gdzie spać

W Międzyrzeczu, Lesznie i Łowiczu działają hotele i pensjonaty – zobacz noclegi. Więcej miejsc: kategoria Zamki i twierdze.

Galeria zdjęć

Międzyrzecz — Zamek w Międzyrzeczu od strony zachodniej
Międzyrzecz — Zamek w Międzyrzeczu od strony zachodniej
Fot. Stanikmcz, CC BY-SA 3.0
Leszno — Leszno , Rynek 2 - kamienica z XVIII w. (zabytek nr 1183/A)
Leszno — Leszno , Rynek 2 - kamienica z XVIII w. (zabytek nr 1183/A)
Fot. Mieczysaw, CC BY-SA 3.0 pl
Kiernozia — Kiernozia Palace
Kiernozia — Kiernozia Palace
Fot. Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0
Łopuszna — Manor house. Łopuszna , Lesser Poland Voivodeship, Poland.
Łopuszna — Manor house. Łopuszna , Lesser Poland Voivodeship, Poland.
Fot. Marcin Konsek, CC BY-SA 4.0
Radziejów — Radziejów. Kościół Znalezienia Krzyża Świętego (XIV w.)
Radziejów — Radziejów. Kościół Znalezienia Krzyża Świętego (XIV w.)
Fot. Gorofil, CC BY-SA 4.0

Opublikowano: 19.11.2026

Gdzie spać w okolicy

Na mapie →

Obiekty z rejestru hotelarskiego w promieniu 500 km

Pokaż wszystkie (400) na mapie

Atrakcje i trasy w okolicy

Mapa →
Miasta nad Wartą – przewodnik
Miasta i starówki

Miasta nad Wartą – przewodnik

Od niewielkiego źródła na skraju Jury, przez Jasną Górę, termy Uniejowa i opactwa nad doliną, po Poznań, Gorzów i dzikie rozlewiska przy ujściu do Odr…

3–7 dni
Neogotyk w Polsce – przewodnik
Pałace i dwory

Neogotyk w Polsce – przewodnik

Wieżyczki, blanki, ostrołukowe okna i fosy, w których przegląda się baśniowa sylwetka – przewodnik po polskich rezydencjach neogotyckich, zbudowanych …

1–5 dni

Więcej: Zamki i twierdze

Więcej →