Kańczuga – miasteczko alabastru i kolejki nad Mleczką
Kościół z kaplicami fundowanymi przez magnackie rody, dawna cerkiew przywrócona do życia po latach magazynowania i stacja zabytkowej kolejki wąskotorowej – Kańczuga to spokojne miasteczko na Pogórzu z niespodziewanymi historiami.
Fot. Januszk57, CC BY-SA 3.0 pl
Kańczuga to małe miasto liczące ok. 2,9 tysiąca mieszkańców, położone nad rzeką Mleczką, na Pogórzu Rzeszowskim, w powiecie przeworskim. Leży między Przeworskiem a Dynowem, wśród pagórków, pól i niewielkich lasów. Przez wieki było miastem prywatnym, należącym do kolejnych możnych rodów, a dziś przyciąga miłośników zabytkowej kolei i spokojnych miasteczek Podkarpacia.
Historia
Osada istniała już w 1340 roku. Za czasów Władysława Opolczyka Pileccy zamienili na nią wieś Mrzygłód, a w 1441 roku Kańczuga otrzymała lokację miejską. Właścicielami byli kolejno Pileccy, Odrowążowie, Kostkowie, Ostrogscy, a od lat 20. XVII wieku Lubomirscy; na początku XVII wieku dobrodziejką miasta była Anna Ostrogska z Kostków. Kańczugę niszczyły najazdy – wołoski w 1498 roku i tatarskie w XVI i XVII wieku, w tym wielki najazd Kantymira w 1624 roku. W 1793 roku dobra kupił Karol Szydłowiecki.
Kościół św. Michała Archanioła
Parafialny kościół św. Michała Archanioła wzniesiono ok. 1605 roku. W 1612 roku dobudowano kaplicę św. Anny, a ok. 1660 roku – kaplicę Matki Bożej. Fasadę i wieżę przebudowano w latach 1924–1928, ale wnętrze zachowało barokowe elementy. Świątynia z kaplicami fundowanymi przez kolejnych właścicieli to najcenniejszy zabytek miasteczka.
Dawna cerkiew
Kościół Matki Bożej Łaskawej z początku XVII wieku był pierwotnie cerkwią greckokatolicką. Po 1947 roku budynek służył jako magazyn, a w latach 1984–1994 przeszedł gruntowny remont. W 1995 roku świątynię ponownie konsekrowano – dziś przypomina o wielokulturowej przeszłości tej części Podkarpacia.
Alabaster i koronki
W XIX wieku miejscowy ziemianin Roman Scipio del Campo odkrył w okolicy złoża alabastru i uruchomił kopalnię. Kamień z Kańczugi wykorzystano przy odnawianiu sztukaterii w katedrze na Wawelu. W latach 1882–1937 działała tu szkoła koronkarska, kształcąca dziewczęta w rękodziele.
Kolejka wąskotorowa
Przez Kańczugę przejeżdża Przeworska Kolej Wąskotorowa z Przeworska do Dynowa – w sezonie kursuje nią turystyczna Pogórzańska Ciuchcia. Zabytkowy budynek stacji w Kańczudze to dobry przystanek w trakcie przejażdżki przez pagórki Pogórza Dynowskiego.
Pamięć
W 1941 roku Niemcy utworzyli w Kańczudze getto dla ok. 800 Żydów. 8 sierpnia 1942 roku część z nich zamordowano na miejscu, a pozostałych wywieziono przez Sieniawę do obozu zagłady w Bełżcu. W mieście stoi pomnik Grunwaldzki, odbudowany w 1984 roku po zniszczeniu przez okupantów.
Plan wizyty
- Rano kościół św. Michała i kaplice.
- Przed południem dawna cerkiew Matki Bożej Łaskawej.
- Po południu przejazd kolejką wąskotorową albo Przeworsk z pałacem Lubomirskich.
Ciekawostki
- W okolicy Kańczugi wydobywa się gaz ziemny.
- Prawa miejskie Kańczugi odnawiano kilka razy – ostatnio w 1934 roku.
Z dziećmi
Przejażdżka zabytkową kolejką przez pola i lasy to atrakcja, która zachwyca dzieci w każdym wieku.
Kiedy przyjechać
Od maja do września, gdy kursuje Pogórzańska Ciuchcia.
Jak dojechać
Kańczuga leży ok. 15 km na południe od Przeworska; w sezonie można przyjechać kolejką wąskotorową.
W okolicy
- Kolej wąskotorowa Przeworsk – Dynów.
- Przeworsk – pałac Lubomirskich.
- Dynów – miasteczko nad Sanem.
- Łańcut – zamek i powozownia.
- Markowa – Muzeum Polaków Ratujących Żydów.
- Sieniawa – pałac Czartoryskich.
- Lubomirscy – śladami rodu.
Gdzie spać
W Kańczudze i okolicy działają agroturystyki, a większy wybór jest w Przeworsku i Łańcucie – zobacz noclegi. Więcej miast: kategoria Miasta i starówki.
Galeria zdjęć

Fot. Januszk57, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Janusz Pruchnik, CC BY-SA 4.0

Fot. Januszk57, CC BY-SA 3.0 pl

Fot. Henryk Bielamowicz, CC BY-SA 4.0
Opublikowano: 19.11.2026




