Brańsk – miasto sejmików ziemi bielskiej

Wały grodu z XI wieku nad Nurcem, kościół z dzwonnicą i miasto, w którym przez dwa stulecia obradowała szlachta ziemi bielskiej – Brańsk to mało znany przystanek z długą historią na drodze do Białowieży.

Fot. Picture of the beginning of the 20th century, Public domain

czas: 1 godzinatrudność: łatwa

Brańsk leży na Równinie Bielskiej, nad rzeką Nurzec, przy trasie z Warszawy przez Bielsk Podlaski do Białowieży. To spokojne miasteczko z ok. 3,5 tysiącami mieszkańców. Mało kto wie, że przez stulecia było jednym z najważniejszych miejsc politycznych tej części Podlasia, a jego historia sięga XI wieku.

Historia

W XI wieku istniał tu mazowiecki gród obronny, którego wały do dziś nazywa się Zamczyskiem. W 1264 roku pod Brańskiem wojska księcia Bolesława Wstydliwego pokonały Jaćwingów. W 1493 roku wielki książę litewski Aleksander Jagiellończyk nadał miastu prawo magdeburskie – było to pierwsze takie miasto na Podlasiu. Od 1532 roku do pierwszej połowy XVIII wieku w Brańsku obradowały sejmiki szlachty ziemi bielskiej, a sądy ziemskie odbywały się na zmianę w Brańsku i Surażu. W 1761 roku na tutejszym sejmiku wybrano posłem Stanisława Poniatowskiego, przyszłego króla. Przed II wojną światową ponad połowę mieszkańców stanowili Żydzi. W 1942 roku Niemcy zlikwidowali getto i wywieźli jego mieszkańców do Treblinki.

Zamczysko

Na skraju miasta zachowały się wały grodziska z XI wieku. To dobre miejsce na krótki spacer i widok na dolinę Nurca.

Kościół i zabytki

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny zbudowano w latach 1859–1862, a obok w 1863 roku stanęła dzwonnica. W mieście zachowały się też drewniane koszary carskie z końca XIX wieku, drewniany dom z 1900 roku, kapliczka ze świętym Piotrem i trzy stare cmentarze: katolicki, prawosławny i żydowski. Układ ulic pamięta jeszcze czasy lokacji.

W okolicy miasta

W pobliskim Domanowie stoi kościół z XVII wieku, w Kalnicy zachował się park dworski z połowy XVIII wieku, a w Klichach – zabytkowy kościół.

Plan wizyty

Zamczysko nad Nurcem.
Kościół i dzwonnica.
Spacer wśród drewnianych domów i do dawnych koszar.

Ciekawostki

Stare przekleństwo „A bodaj cię kat brański oprawił” wiąże się z wyrokiem sądu ziemskiego z 1628 roku na 26 banitów.
W styczniu 1826 roku w Brańsku doszło do jedynego większego wystąpienia dekabrystów na ziemiach polskich.