Cmentarze wojenne Beskidu Niskiego

Setki cmentarzy z I wojny światowej ukrytych w lasach i na przełęczach – drewniane kaplice Dušana Jurkoviča, kamienne krzyże i historia bitwy pod Gorlicami.

Fot. Kamil Czainski, CC BY-SA 4.0

czas: 1 dzieńtrudność: łatwa

W Beskidzie Niskim i na Pogórzu wokół Gorlic leżą setki cmentarzy z I wojny światowej. W latach 1914–1915 przechodził tędy front, a w maju 1915 roku rozegrała się tu bitwa pod Gorlicami – jedna z największych bitew na froncie wschodnim. Po walkach władze austriackie zorganizowały pochówki poległych żołnierzy wszystkich armii i zbudowały cmentarze, które do dziś są wyjątkowym zespołem architektury i pamięci.

Jak powstały

Cmentarze projektowali architekci i artyści zatrudnieni przez specjalny wydział grobów wojennych w Krakowie. Na całym obszarze dawnej Galicji Zachodniej powstało ok. czterystu nekropolii. Każda była zaprojektowana indywidualnie – z murami z kamienia, bramami, krzyżami i kaplicami – i dopasowana do krajobrazu: na przełęczach, w lasach, na zboczach i przy wiejskich kościołach. Chowano tu razem żołnierzy armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej.

Dušan Jurkovič

Najpiękniejsze cmentarze w górach zaprojektował słowacki architekt Dušan Jurkovič. Wykorzystywał drewno i miejscowy kamień, nawiązując do budownictwa ludowego Karpat. Jego charakterystyczne drewniane kaplice z wysokimi dachami i krzyże z daszkami stoją w miejscach, z których roztaczają się szerokie widoki.

Najciekawsze cmentarze

Magura Małastowska – cmentarz na przełęczy, w lesie bukowym, z drewnianą kaplicą Jurkoviča. Jeden z najbardziej nastrojowych w regionie.
Pustki koło Łużnej – jeden z największych cmentarzy, na wzgórzu, gdzie toczyły się ciężkie walki w maju 1915 roku.
Gorlice – kilka cmentarzy w mieście i okolicy, związanych bezpośrednio z bitwą.
Konieczna i Regietów – małe cmentarze w górskich dolinach, przy dawnych łemkowskich wsiach.

Jak zwiedzać

Wiele cmentarzy leży przy szlakach turystycznych i drogach, inne w lesie – warto mieć mapę lub aplikację z ich lokalizacjami. Przy części stoją tablice z opisem. Odwiedzając je, zachowuj się z szacunkiem – to miejsca spoczynku tysięcy żołnierzy.

Plan na dzień

Rano Gorlice z muzeum poświęconym bitwie 1915 roku.
Przed południem Pustki koło Łużnej.
Po południu przejazd w góry na Magurę Małastowską i do Wysowej-Zdroju.

Wskazówki

Najlepiej poruszać się samochodem – cmentarze są rozrzucone na dużym obszarze.
Do cmentarzy leśnych prowadzą ścieżki – po deszczu bywają błotniste.
Wiele cmentarzy odnowiono w ostatnich latach, ale część wciąż czeka na renowację.

Ciekawostki

Na wielu cmentarzach umieszczono napisy w kilku językach, a groby żołnierzy różnych armii stoją obok siebie.
Bitwa pod Gorlicami w 1915 roku zmieniła przebieg wojny na froncie wschodnim – wojska rosyjskie zostały zmuszone do wycofania się z Galicji.

Z dziećmi

Cmentarze to miejsca refleksji, więc wizytę z dziećmi warto połączyć z opowieścią o historii i z atrakcjami okolicy – skansenem w Szymbarku i uzdrowiskiem w Wysowej.

Kiedy przyjechać

Od maja do października. Jesienią, wśród kolorowych buków, cmentarze na przełęczach są szczególnie poruszające. Na początku listopada przy wielu z nich płoną znicze.